माधुर्य र सुन्दर चाड तिहारलाई ‘उज्यालो पर्व’ पनि भनिन्छ । तिहारको सबैभन्दा महŒवपूर्ण भाग गाईपूजा हो । हिन्दू संस्कृतिमा गाईलाई पवित्र जनावर मानिन्छ । यो प्राणी नेपालको राष्ट्रिय जनावर पनि हो । हिन्दू संस्कृतिमा विशेष स्थानमा रहेको गाईलाई प्रायः ‘गौ माता’ भनिन्छ, जसको अर्थ ‘गाई आमासरह’ हो । गाईले दूधजस्तो अमृत प्रदान गर्छ । हिन्दू पौराणिक कथा र धर्मशास्त्रमा गाई धन, शान्ति र समृद्धिको पनि प्रतीक हो । यिनीहरू देवदेवीसँग सम्बन्धित छन् ।

हिन्दूधर्मका सबैभन्दा प्रिय देवतामध्ये भगवान् कृष्णले बाल्यकालमा गाईको हेरचाह गर्दै बिताए । विश्वास छ कि गाईको हेरचाह गर्नाले आध्यात्मिक आशीर्वाद मिल्छ र जीवनका समस्या कम हुन्छन् । तिहारको समय गोवत्स द्वादशीमा गाई र बाछाको सम्मान गरिन्छ । गाईको पूजा गर्नाले घरमा आशीर्वाद, सौभाग्य र समृद्धि आउँछन् । तिहारमा गाईपूजा अनुष्ठानमै सीमित छैन । यो जनावर र प्रकृतिप्रति सम्मान सिकाउने तरिका पनि हो । गाईको हेरचाह, दया, धैर्य र कृतज्ञताको महŒव सम्झिन्छ । यस पर्वले मानिस र जनावर ‘कसरी सद्भावमा बाँच्न सक्छन् ?’ भनेर देखाउँछ । यो प्रेमभक्ति र सांस्कृतिक परम्पराको अद्भूत उदाहरण हो । गाई पूजाले दयालु र कोमल हुन सिकाउँछ । गाईलाई खुवाएर र हेरचाह गरेर जीवित प्राणीप्रति धैर्य, प्रेम र सम्मान सिक्छन् । तिहारको समय गाईपूजा जीवन, स्वास्थ्य र खुसीको आनन्ददायी उत्सव बन्छ ।

हजारौं वर्षदेखि गाईको पूजा गर्ने चलन हिन्दू संस्कृतिको हिस्सा रहँदै आएको छ । प्राचीन ग्रन्थ र शास्त्रमा गाईको महŒव बारम्बार उल्लेख गरिएको छ । गोवत्स द्वादशी तिहारको समय गाई र बाछाको पूजा गर्न समर्पित विशेष दिन हो ।

गाईतिहार र पूजा
‘गाईतिहार’ भनेर चिनिने तिहारको तेस्रो दिन गाईलाई फूलको माला र निधारमा चिह्न लगाएर सम्मान गरिन्छ । यिनीहरूलाई घाँस, अन्न र फलफूलजस्ता विशेष खाना चढाइन्छ । यो दिन गाईलाई पवित्र जनावर र धन, पवित्रता र मातृत्वको प्रतीकका रूपमा श्रद्धा अर्पण गरिन्छ । मानवजीवनमा उसको भूमिकाका लागि कृतज्ञता व्यक्त गर्ने तरिका हो । गाई धन र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीसँग सम्बन्धित छ । गाईको पूजा गर्नुलाई घरमा सौभाग्य र समृद्धिलाई स्वागत गर्ने तरिकाको रूपमा हेरिन्छ । गाईको पुच्छरमा ‘पवित्र धागो (रक्षाबन्धन) बाँध्नाले मृत्युपछि आत्माले स्वर्ग जाने पुल वैतरणी नदी पार गर्न मद्दत मिल्छ’ भन्ने धार्मिक विश्वास छ ।

गाई–मानिस सम्बन्ध
गाईले ऐतिहासिक रूपमा मानव जीविका, दूध प्रदान गर्ने र कृषिमा महŒवपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन् । यिनीहरूका उत्पादन धार्मिक शुद्धीकरण अनुष्ठानमा पनि प्रयोग गरिन्छ । हिन्दू संस्कृतिमा गाईलाई ‘आमा’का रूपमा सम्मान गरिन्छ । विशेषगरी मानिसले बाल्यकालदेखि नै गाईको दूध पिउँछन् । यो पूजा मातृत्व सम्बन्ध स्वीकार गर्ने तरिका हो । गाईको दूध, गोबर र मूत्रलाई शुद्धीकरण गर्ने गुण मानिन्छ र विभिन्न अनुष्ठानमा प्रयोग गरिन्छ ।

आध्यात्मिक सम्बन्ध
गाईलाई आकाशीय पिण्डसँग जोडिएको छ । यसको ऊर्जा सूर्य र चन्द्रमाबाट प्राप्त हुन्छ र यसको दूधमार्फत मानिसलाई शक्ति प्रदान गर्दछ । मानिस पवित्र जनावरलाई स्वागत गर्न घरगोठ सफा गरेर सुरु गर्छन् । यसपछि गाईलाई माला, टीका र फूलहरूले सजाइन्छ । गाईका लागि अन्न, फलफूल र मिठाईजस्ता विशेष खाना पनि तयार गरिन्छ । यो सम्मान र प्रेम देखाउने तरिका हो ।

तिहारको समय गाईपूजा गर्नु आध्यात्मिक मात्र होइन, यसले जीवनको पाठ पनि सिकाउँछ । बच्चालाई जनावरको हेरचाह र प्रकृतिको सम्मान गर्ने महŒव बुझ्न मद्दत गर्दछ । परिवार एकसाथ आउँछन्, आनन्द र कृतज्ञता बाँड्छन् । यो दिन सबैका लागि पर्व अविस्मरणीय बन्छ । गौ पूजामा पवित्र जनावरको सम्मान गर्न धेरै अनुष्ठान गरिन्छन् ।

गाईलाई विशेष खाना खुवाउनु तिहार उत्सवको महŒवपूर्ण भाग हो । गाईलाई अन्न, फलफूल, उखु र मिठाई खान दिइन्छ । यी खानेकुरा गाईका लागि स्वादिष्ट मात्र होइनन्, आदर र कृतज्ञता देखाउने तरिका पनि हुन् ।

गाईपूजाको समय चढाइने विशेष खाना प्रशस्तता र आशीर्वादको प्रतीक हो । मानिस समृद्धि र शान्ति खोज्दै यी वस्तु चढाउँछन् र प्रार्थना गर्छन् । यो भक्ति र आनन्दको क्षण हो, जसले सबैलाई बाँड्ने र दिने महŒव सम्झना गराउँछ । यो अभ्यासले सांस्कृतिक र आध्यात्मिक मूल्य बलियो बनाउँछ । गाईको हेरचाहले धैर्य, प्रेम र कृतज्ञता सिकाउँछ । परिवार सँगै प्रार्थना गर्छन्, गाईलाई सजाउँछन् र खुवाउँछन्, जसले गर्दा शान्तिपूर्ण र आनन्ददायी वातावरण सिर्जना हुन्छ । यी अनुष्ठानमा भाग लिएर बच्चाहरू आध्यात्मिक मूल्यमान्यता सिक्छन् । यसले पारिवारिक बन्धन बलियो बनाउँछ र सबै जीवित प्राणीको सम्मान गर्न सिकाउँछ ।

आध्यात्मिक लाभमा सुरक्षा र समृद्धि पनि समावेश छन् । गाईपूजा गर्नाले सौभाग्य, सद्भाव र स्वस्थ्य हुने विश्वास गरिन्छ । यसले मानिसलाई प्रकृतिसँग जोड्छ र उनीहरूको सांस्कृतिक जराको सम्झना गराउँछ । तिहारको समय गाईपूजा सुन्दर परम्परा हो, जसले भक्ति, हेरचाह र जीवनको उत्सवलाई मूर्तरूप दिन्छ ।

कृषिमा गाई सधैं महŒवपूर्ण रहेको छ । यिनीहरूले किसानलाई दूध, घिउ र मलका रूपमा गोबर पनि प्रदान गरेर सहयोग गर्छन् । तिहारका समय गाईको पूजा गर्नु कृषि र प्रकृतिमा उनीहरूको भूमिकाको सम्मान देखाउने तरिका हो । गाईपूजा गर्नाले राम्रो फसल, स्वस्थ पशुधन र खेतमा समृद्धि आउने किसानको विश्वास छ ।

गाईपूजाले भूमि र प्रकृतिसँग जोड्छ । यसले सबैलाई दिगोपन, हेरचाह र कृतज्ञताको महŒव सम्झना गराउँछ । यो परम्परा मनाउनाले गाईको सम्मान र कृषिमा उनीहरूको भूमिका पुस्तासम्म जारी रहन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्दछ । तिहार मानिस र पृथ्वी दुवैका लागि आशीर्वादको पर्व हो ।

कुकुर–मानिस सम्बन्ध
तिहारलाई ‘दीपावली’ वा ‘यमपञ्चक’ पनि भनिन्छ । हजारौं वर्षअघि वैदिक युगदेखिको यो परम्परा चल्दै आएको छ । प्राचीन हिन्दू धर्मशास्त्र देवता मात्र होइन, प्राकृतिक संसार, जनावर र जीवन कायम राख्ने ब्रह्माण्डीय शक्तिको पनि सम्मानमा जोड दिन्छ । यो पर्व मृत्युका देवता यम र धन समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।

‘यमपञ्चक’को अर्थ ‘यमका पाँच दिन’ हो । यसले पाँच दिनको पूजा र अनुष्ठानक्रम प्रतिबिम्बित गर्दछ । यसको प्रारम्भिक रूपमा तिहार नेपालको कृषि जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको थियो, जहाँ किसान कृषि र सामुदायिक सुरक्षामा काग, कुकुर, गाई र गोरुलगायत जनावरको अपरिहार्य भूमिका स्वीकार गर्थे । तेलको बत्ती बाल्नु, दिव्य आशीर्वाद खोज्ने आध्यात्मिक कार्य र चन्द्र महिनाको सबैभन्दा अँध्यारो रातमा दुष्ट शक्तिबाट बच्ने व्यावहारिक प्रतीक दुवै थिए ।

हजारौं वर्षदेखि गाईको पूजा गर्ने चलन हिन्दू संस्कृतिको हिस्सा बन्दै आएको छ । प्राचीन ग्रन्थ र शास्त्रमा गाईको महŒव बारम्बार उल्लेख गरिएको छ । गोवत्स द्वादशी तिहारको समय गाई र बाछाको पूजा गर्न समर्पित विशेष दिन हो । हिन्दू पौराणिक कथाअनुसार यमका दुई कुकुर छन्– श्यामा र शर्वरा । उनीहरू नर्कको ढोकाको रक्षा गर्छन्

तिहार उत्पत्तिको व्याख्या गर्ने सबैभन्दा प्रसिद्ध किंवदन्ती स्कन्द पुराण र गरुड पुराण हुन् । किंवदन्तीअनुसार मृत्युका देवता यमकी समर्पित बहिनी यमुनाले आफ्नो भाइलाई घरमा निम्तो दिइन् । उनले न्यानो स्वागत गरिन्, माला लगाइदिइन्, निधारमा बहुरंगी टीका लगाइदिइन् र भव्य भोजन खुवाइन् । अकाल मृत्यु र दुर्भाग्यबाट सुरक्षाका लागि प्रार्थना गरिन् । उनीहरूको भक्तिले अभिभूत भएर यमले आशीर्वाद दिए र घोषणा गरे कि ‘यसदिन बहिनीबाट टीका प्राप्त गर्ने कुनै पनि भाइले लामो, समृद्ध र स्वस्थ जीवनको आनन्द लिनेछ ।’ यो परम्पराले नेपालमा तिहार पर्वको भव्य समापन, भाइटीकाको जग बसाल्यो ।

अर्को किंवदन्तीले तिहारलाई ‘राजा महाबलीको कथा र देवी लक्ष्मीको पूजा’सँग जोड्छ । यो कथा अन्धकारमाथि प्रकाश र दुष्टमाथि राम्रोको विजयको प्रतीक हो । यद्यपि, नेपालमा यो कथा पशुपूजा र सामुदायिक उत्सवसँग गाँसिएको छ । यसले तिहारलाई अद्वितीय संस्कारयुक्त पर्व बनाउँछ, जसले दैवी शक्ति, भ्रातृत्व र प्राकृतिक संसार जोड्छ । तिहार दसैंपछिको दोस्रो ठूलो पर्व पनि हो । तिहारको दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ । यस समय गाई र कागसहित जनावरको पूजा गरिन्छ । कुकुरपुजा (नरक चतुर्दशी) तिहारको दोस्रो दिन हो । यस दिन कुकुरपूजामा समर्पित छ । यसदिन मृत्युका देवता यमलाई प्रसन्न पार्न कुकुरपूजा गरिन्छ । कुकुरलाई ‘यमदूत’ मानिन्छ । उनीहरूलाई टीका र फूलहरूको माला लगाइन्छ । मासु, दूध, अण्डालगायत खुवान्छन् । यसदिन कुकुरको अनादर गर्नु पाप मानिन्छ ।

प्राचीन संस्कृत महाकाव्य महाभारतमा स्वर्गयात्रामा पाँच पाण्डवसँग कुकुर पनि गएको उल्लेख छ । पत्नी द्रौपदीसँगै पाँच पाण्डव हिमालय चढ्छन् । युधिष्ठिर र उनको कुकुरबाहेक सबै बाटोमै मर्छन् । त्यसपछि युधिष्ठिरलाई देवताका राजा इन्द्रले स्वर्गमा स्वागत गर्छन्, तर उनीहरूको कुकुरलाई पछाडि छोड्न आग्रह गरिन्छ । युधिष्ठिरले कुकुरबिना स्वर्गमा प्रवेश गर्न अस्वीकार गर्छन् र भन्छन्, ‘योबिना म स्वर्गमा बस्न सक्दिन“ ।’ त्यसपछि कुकुर ‘गायब’ हुन्छ र मृत्युका देवता यमराज देखापर्छन् । इन्द्र उनीहरूबाट प्रभावित हुन्छन् र स्वर्गको ढोका खोल्छन् ।

हिन्दू पौराणिक कथाअनुसार यमका दुई कुकुर छन्– श्यामा र शर्वरा । उनीहरू नर्कको ढोकाको रक्षा गर्छन् । कुकुर पूजा गर्नाले सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुन्छ । कुकुरले मानिसलाई अन्तिम समयसम्म पनि साथ दिन्छ । कुकुरले नर्कको यातनाबाट बचाउने धार्मिक विश्वास छ । कुकुरलाई ‘यमको साथी’ पनि मानिन्छ र त्यसैले उसलाई शान्त पार्न पूजा गरिन्छ ।

यस दिन गाउ“टोलका सामुदायिक कुकुरको पनि पूजा गर्ने परम्परा छ । यस तिहारले कुकुर र मानिसबीचको सम्बन्ध अझ गाढा बनाउ“छ । यस दिन कुकुरलाई अभद्र व्यवहार गर्नु पाप मानिन्छ । सामाजिक प्रणालीमा कुकुरलाई उनीहरूको वफादारी र सुरक्षाका लागि मूल्यवान् मानिन्छ । उनीहरू साथी, काम गर्ने जनावर र मृत्युपछिको जीवनको प्रतीकात्मक संरक्षकका रूपमा मानिन्छन् ।

कुकुरको सामाजिक भूमिका
कुकुर लामो समयदेखि समाजको अभिन्न अंगका रूपमा रहेका छन् । उनीहरूलाई घर र मालिकको वफादार साथी र रक्षकका रूपमा चिनिन्छ ।

आध्यात्मिक मार्गदर्शक
कुकुर मृत्युपछिको जीवनको संरक्षक मानिन्छ र मृत्युपछि आत्मालाई सुरक्षित रूपमा मार्गदर्शन गर्न सक्छन् । यो भूमिका मृत्युका देवता यमसँग सम्बन्धित पौराणिक कथामा उल्लेख छ ।

समावेशिता
यो उत्सव तिहार समावेशी र करुणामय भावना उजागर गर्दै घरपालुवा र सामुदायिकसहित सबै कुकुरका लागि हो । संसारकै सबैभन्दा प्यारो, मनमोहक र वफादार जनावरलाई अतिरञ्जित गर्न सकिँदैन । कुकुर परिवारका सदस्यजस्तै हुन् । उनीहरू सुरक्षा गर्छन्, सान्त्वना दिन्छन् र प्रेम गर्छन् ।

हिन्दूधर्ममा कुकुरको सेवा, माया र सम्मान गर्नाले दुई अत्यन्त शक्तिशाली ग्रह राहु र केतुको नकारात्मक प्रभाव कम गर्ने विश्वास गरिन्छ । धार्मिक पक्षबाहिर कुकुरलाई आज्ञाकारी संरक्षकका रूपमा पनि हेरिन्छ । उनीहरूलाई अपराधी पत्ता लगाउन, अनुसन्धानमा सहयोग गर्न र सैन्य तथा प्रहरी भूमिकामा सेवा गर्न तालिम दिइन्छ । उनीहरूको प्रवृत्ति अत्यधिक उत्तरदायी हुन्छ । उनीहरू प्राकृतिक प्रकोप र आसन्न खतरा पूर्वानुमान गर्नसमेत सक्षम हुन्छन् । यस दिन विद्यालय, प्रहरी विभाग, घर र मन्दिरमा पनि जनावरप्रति सम्मान दर्साइन्छ । स्थानीय पशु कल्याण समूहहरूले कुकुरको हेरचाह, धर्मपुत्र ग्रहण र संरक्षण’bout जागरूकता जगाउन यही अवसर प्रयोग गर्छन् ।

नेपाल भ्रमणमा आउने पर्यटकसमेत यस दिनलाई अविस्मरणीय अनुभवका रूपमा लिने गर्छन् । उनीहरूले पहिले कहिल्यै अनुभव नगरेको क्षणसमेत हुन जान्छ । कुकुरप्रतिको अद्वितीय सम्मानले तिहारलाई विश्वव्यापी रूपमै प्रसिद्ध बनाएको छ । यो पर्व सबै जीवित प्राणी एकअर्कामा जोडिएका छन् भन्ने विश्वास हो र हामीले सबैलाई दया र सम्मानसाथ व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने पाठ सिकाउ“छ ।

हिन्दूधर्ममा सबै जनावर, चराचुरुंगी र वनस्पतिको अस्तित्व मानवजीवनका लागि आवश्यक मानिन्छ । गाईलाई सर्वोच्च र पवित्र स्थान दिइएको छ । यद्यपि, यसको अर्थ यो होइन कि अन्य जनावर गाईभन्दा दोस्रो दर्जाका हुन् । विभिन्न हिन्दू चाडपर्वमा सबै जनावर र चराको आ–आफ्नै अस्तित्व र महत्व हुन्छ । कुकुरलाई भगवान् भैरवको बाहन पनि मानिन्छ । भनिन्छ, ‘दैनिक कुकुरलाई खुवाउँदा जीवनका समस्या हट्छन् ।’ सनातन धर्म वा हिन्दूधर्मअनुसार कमिलाजस्तो सानो प्राणीलाई पनि पिठो खुवाउँदा समस्या हट्छन् । मानव दृष्टिकोणबाट हिन्दूधर्मले सबैभन्दा सानो प्राणीलाई पनि प्रेम र सम्मान र उचित स्थान दिन सिकाउ“छ ।

वेद र पुराणदेखि जातक कथाहरूसम्म ठूला वा साना हरेक जनावरको महत्व वर्णन गरिएको छ । भगवान् विष्णु शेषनागको ओछ्यानमा सुत्छन् र उनको बाहन गरुड हो । सर्प र चीलबीचको शत्रुता’bout सबैलाई थाहै छ । सर्पलाई चीलको खाना मानिन्छ । यसका बाबजुद यी दुईलाई सहअस्तित्वको अवधारणाको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण मान्न सकिन्छ ।