Wednesday, June 23, 2021
Home बिचार शिक्षा अधिकार र उपयोग

शिक्षा अधिकार र उपयोग

,

हरेक व्यक्तिले व्यक्तिगत प्रयोजनका लागि वस्तु तथा सेवाको उपभोग गर्ने व्यक्तिलाई उपभोक्ता भनिन्छ । तर, वस्तु तथा सेवाको उपभोग गर्ने मात्र नभई अन्य वस्तु तथा सेवाका उत्पादन आपूर्तिकर्ता तथा बिक्रेतासमेत उपभोक्ता हुन सक्छन् । नेपालको संविधान २०७२ को भाग ३ को धार ४४ मा उपभोक्ता अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ । जसमा प्रत्येक उपभोक्तालाई गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा प्राप्त गर्ने हक हुने छ भन्ने स्पष्ट व्यवस्था गरिएको छ । वाणिज्य मन्त्रालयले उपभोक्तालाई बजारमा प्राप्त हुने वस्तु तथा सेवा तथा प्रयोग गर्ने व्यक्ति वा समूह भनेर परिभाषित गरेको छ । त्यसैगरी उपभोक्ता संरक्षण ऐन दफा २ क ले कुनै पनि वस्तु तथा सेवाको उपभोग गर्ने व्यक्ति वा संस्था उपभोक्ता हो भनेर परिभाषित गरिएको पाइन्छ । हाम्रो सन्दर्भमा बजारमा गुणस्तरीय उपभोग्य वस्तु प्राप्त गर्नु भनेको कठिन कार्य बनेको छ किनभने हरेकजसो उपभोग्य वस्तुमा मिसावाट मिति सकिएको र गुणस्तरहीन हुने गर्छन् ।

एकातर्फ हाम्रा उपभोक्ताहरूमा उपभोग्य वस्तुको गुणस्तर मापन गर्ने सम्बन्धमा ज्ञान नभएको देखिन्छ भने अर्कातर्फ व्यापारी तथा उत्पादकहरू भने जसरी हुन्छ बढी नाफा कमाउने एक मात्र उदेश्यमा केन्द्रित हुने प्रवृृत्तिले अरू उपभोक्ता ठगिने गरेको छन् । उपभोक्तामा कुनै पनि उपभोग्य वस्तु कहिले उत्पादन भएको हो ? कहिलेसम्म प्रयोग गर्न सकिन्छ ? त्यसको मूल्य कति हो ? जस्ता विषयमा चासो राख्दैनन् । शिक्षित जान्ने बुझ्नेले पनि ख्याल गर्देनन् भने अर्का ठूलो जमात त्यसप्रति अनविज्ञ नै हुन्छन् । यस्तो प्रवृत्तिकै कारण व्यापारी तथा उत्पादकले उपभोक्तासँग सजिलै पर्याप्त नाफा लिने अनि उपभोक्ता सहज रूपले ठगिने गरेका छन् । हाम्रा अधिकांश व्यापारीमा व्यापारिक धर्र्म नै देखिँदैन । किनभने आफ्नो परल वा लागत मूल्यमा सामान्यतया बढीमा १० प्रतिशत मात्रा नाफा राखेर कुनै पनि वस्तुको बिक्री गर्नुपर्नेमा उपभोक्ता हेरेर शतप्रतिशतभन्दा पनि बढीसम्म मूल्य राखेर उपभोग्य वस्तुको बिक्री वितरण गरिरहेको छन् ।

व्यापारी तथा उत्पादकले गर्ने गैरकानुनी कार्यबारे थाहा पाउन उपभोक्ता स्वयं चनाखो शिक्षित र सचेत हुनुपर्छ

व्यापारीहरूले उपभोग्य वस्तुमा मिसावट गर्नका लागि अनेकौ उत्पादन अपनाउने गर्छन् । जस्तै ः मासको गेडामा मासजस्तै देखिने मसिना काला ढुंगाका टुक्रा मिसाउने, घिउमा पिडालु, चिनीमा मैदा, महँगो चामलमा उस्तै प्रकृतिका सस्तो चामल मिसाई बिक्री वितरण गर्छन् । यित केही प्रतिनिधि दृष्टान्त मात्र हुन् यस्ता अनगिन्ती बदमासी हुने गर्दन् । हामी परनिर्भर बन्दै गइरहेको छांै । कृषिप्रधान देशमा अन्नबाली उत्पादन पनि गर्न नसकी अर्बौं रूपैयाँ बराबरको खाद्यान्न आयात गर्छौं । एउटा सामान्य उदाहरण लाई हेरांै प्याजबिना भान्छामा तरकारी नपाक्ने होइन तर त्यही प्याज २ सय प्रतिकेजी हुँदा पनि नखाइनहुने हुँदै गएका छौं । छिमेकी देशले प्याज बिक्रीमा रोक लगाउँदा रातारात ५० रूपैयाँबाट २ सय नेपालमा बजार भाउ पुग्छ तर आफ्नो जमिन बाँभmो भएर हामीलाई गिज्याउँदै रहेको छ ।

राज्यले कृषिप्रति युवालाई आकर्षित गर्न नसक्दा हामी सामान्य वस्तुमा पनि परनिर्भर बन्दै छांै । राज्यले उपभोग्य वस्तुको गुणस्तर कायम गर्नका लागि विभिन्न व्यवस्था पनि गरेको देखिन्छ । तर, त्यसले अपेक्षित र प्रभावकारी रूपले कार्य गर्न नसक्दा अरू उपाभोक्ता ठगिने र गुणस्तरहीन उपभोग्य वस्तुको उपभोग गर्न बाध्य भएका छन् । वाणिज्य विभाग गुणस्तर तथा नापतौल विभाग जिल्ला प्रशासन कार्यालयजस्ता राज्यबाट संरचित संस्थाले उपभोक्ता हितमा कार्य गर्न सकेको देखिँदैन । उपत्यकामा मात्रै १२ हजार ट्याक्सी गुड्ने गर्छन् तर अपवादबाहेक कुनै पनि ट्याक्सी मिटरमा यात्रु बोक्न मान्दैनन् । मिटरमा नजाने ट्याक्सी चालकलाई तुरुन्तै कारबाहीको प्रक्रियामा पुग्न सम्भव नदेखी बाध्य भएर चालककै माग पूरा गर्दै यात्रा गर्छ ।

अनेकांै चरण पार गरेर सामान्य कारबाही त होला तर कारबाही गर्छ हामीले आफ्नो पेसागत धर्म निर्वाह गर्नुपर्छ भन्ने नैतिक पक्षलाई ख्याल गर्ने हो भने सबैले मिटरमा नै ट्याक्सी चलाउथे होला । कम्तीमा अनुभूति उपभोक्ताले गर्न सक्यो भने पो त्यसले कार्य गरेको ठहरिन्छ होइन भने त्यसको के औचित्य रहन्छ र उपभोक्ताकै हितका कार्य गर्ने भनेर गठन गरिएका संरक्षण मञ्च, उपभोक्ता अधिकारका लागि आवाज उठाउने संगठन पनि नभएका भने होइन ।

तर, त्यस्ता संस्थाले उपभोक्ताको हितका कार्य गर्नेभन्दा पनि राजनीति गर्ने प्लेटफर्म मात्र बनाएको जस्तो देखिन्छ । उपभोक्ता स्वयं सचेत भएर बढी मूल्य लिएमा प्रतिवाद गर्ने सम्बन्धित निकायमा सूचना पु¥याउनेजस्ता कार्य पनि गर्नुपर्ने भएको छ । उपभोक्ता बढी चनाखो भएर संगठित भएमा ठगी गर्ने व्यापारीको मनोबल घटन सक्छ । उपभोक्ता अधिकार भन्नाले उपभोक्ताले उपभोग गर्ने वस्तु तथा सेवाको अधिकारसँग सम्बन्धित हुन्छ । उपभोक्ताको हकहित सम्बन्धी कानुन सर्वप्रथम संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट सुरु भएको हो । सन् १९६२ मार्च १५ बाट थालनी भएकाले हरेक वर्ष मार्च १५ लाई नेपालमा पनि अन्तर्राष्ट्रिय उपभोक्ता दिवसका रूपमा मनाइन्छ ।

उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०५५ ले उपभोक्ता लाई विभिन्न अधिकार प्रदान गरेको छ । अनुचित व्यापारिक क्रियाकलापबाट सुरक्षित हुनका लागि उपभोग्य वस्तु तथा सेवाका मूल्य गुण परिणाम शुद्धता आदिबारे सुसूचित हुने अधिकारको व्यवस्था गरिएको छ । उपभोक्ताले आफूले उपभोग गर्न चाहेको वा गरेको वस्तु तथा सेवामा आफू ठगिएको वस्तु गुणस्तररहित लागेमा उपभोक्तावादी संथार्माफत वा उपभोक्ता आफंैले पनि उजुरी दिन सकिन्छ । उत्पादकले आफ्नो उत्पादनको नाम ठेगाना दर्ता नम्बर उत्पादित वस्तुको मूल्य सबन्धित वस्तुमा भएको अन्य मिश्रण तौल उपभोग गर्ने तरिका सो वस्तुको उपभोग गर्दा पर्ने प्रभावलगायतका विषयमा उपभोक्तालाई प्रस्ट रूपले जानकारी हुनेगरी उपभोग्य वस्तुको प्याकेटमा समावेश गर्र्र्र्नुपर्छ ।

व्यापारी तथा उत्पादकले गर्ने गैरकानुनी कार्यबारे थाहा पाउन उपभोक्ता स्वयं चनाखो शिक्षित र सचेत हुनुपर्छ ताकि व्यापारीबाट ठगिन नसकौं । हामी सबै उपभोक्ताले उपयोगी शिक्षाका बारेमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । उपभोक्ता शिक्षालाई व्यवहारमा प्रयोग गर्दै गुणस्तरहीन उपभोग्य वस्तु तथा चर्काे मूल्यबाट जोगिन असल उपभोक्ता बनौं ।

(Visited 127 times, 1 visits today)
Loading comments...

आजको समाचार

उपत्यकाका नौ प्रहरी वृत्तमा नयाँ प्रमुख

काठमाडौं । नेपाल प्रहरीले काठमाडौं उपत्यकाका ९ प्रहरी वृत्तमा नयाँ प्रमुखलाई जिम्मेवारी दिएको छ । उपत्यकाका नयाँ प्रहरी प्रमुखमा ढुण्डिराज न्यौपाने बौद्ध, दुर्गाप्रसाद दाहाल लैनचौर,...

मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा एक अर्बको क्षति, वर्षा नसकिउन्जेल पानी नआउने

  काठमाडाैं ।  निरन्तर वर्षापछि गएको पहिराले मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा र एक अर्ब रूपैयाँ भन्दा बढीको क्षति भएको छ । आयोजनाका मुख्य संरचना सुरुङ र...

घरमा सुतिरहेकाे बेला आएको पहिरामा पुरिएर तीनको मृत्यु

  राेल्पा ।  अविरल वर्षापछि गएको पहिरामा परी रोल्पा नगरपालिका–९ लिउनमा तीनजनाको ज्यान गएको छ । घरमा सुतिरहेको अवस्थामा घरमाथिबाट आएको पहिरामा पुरिएर उनीहरुको मृत्यु...

विकासविरोधी तत्व मौलाएको भन्दै मौलापुरमा विकासको पक्षमा प्रदर्शन

  गौर । प्रदेश २ मै विकासको गतिमा सदैब एक कदम अगाडि रहने रौतहटको मौलापुर नगरपालिकामा बुधबार बिशाल जनप्रदर्शन भएको छ । विकास तथा सत्यको लडाईमा...

इग्ल्यान्ड, क्रोसिया र चेक रिपब्लिक नकआउट चरणमा

लन्डन । समूह 'डी' बाट इंग्ल्याण्ड, क्रोएसिया र चेक रिपब्लिक युरोकप फुटबलको नकआउट चरणमा पुगेका छन् । समूह चरणको अन्तिम खेलमा चेक रिपब्लिकलाई १–०...

साताका लोकप्रिय समाचार

पृथु बन्द प्रशिक्षणमा सहभागी नहुने

काठमाडौं । नेपाली राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीका मध्यक्रमका ब्याट्सम्यान पृथु बास्कोटा मंगलबारदेखि सुरु हुने बन्द प्रशिक्षणमा सहभागी नहुने भएका छन् । नेपालले अर्को महिना स्पेनमा...

बेल्जियम, डेनमार्क, नेदरल्याण्ड र अष्ट्रिया नकआउट चरणमा

लन्डन । यूरोकप अन्तर्गत समूह चरणको गएराति सम्पन्न खेलमा बेल्जियमले फिनल्यान्डलाई २–० गोल अन्तरले पराजित गरेको छ । बेल्जियमका लागि रोमलु लुकाकुले एक गोल...

अन्तर्राष्ट्रिय धादिङ समाजद्धारा स्वास्थ्य सामाग्री हस्तान्तरण

  धादिङ । अन्तर्राष्ट्रिय धादिङ समाजको संयोजनमा जिल्लाका सातवटा स्थानीय तहलाई अत्यावश्यक कोभिड प्रतिकार्य स्वास्थ्य सामाग्री तथा उपकरणहरु बुधबार एक कार्यक्रमका बीच हस्तान्तरण गरिएको छ...

निषेधाज्ञाले मात्रै घटदैन संक्रमण

  उपत्यकालगायतका प्रमुख प्रभावित सहरमा निषेधाज्ञा लगाइएको चार साता नाघिसक्दा देशभर निषेधाज्ञा छ । तथापि, संक्रमित र मृत्यृको संख्या ओर्लिन उल्लेखनीय सुरु गरेको छैन ।...

पत्रकारहरुका लागि न्युरोडका यूवा व्यवसायीद्धारा खाद्यान्न सहयोग

  काठमाडौं । काठमाडौंको न्यूरोडमा व्यवसाय गर्दै आएका युवा व्यवसायीहरुले कोरोना महामारीका कारण अप्ठ्यारोमा परेका पत्रकारहरुलाई खाद्यान्न सहयोग गरेका छन् । युवा व्यवसायी रबी अग्रवाल, सागर...

ट्रेन्डिङ

मोबाइल एप्लिकेसनबाट नक्सासम्बन्धी काम

काठमाडौं । नापी कार्यालय कास्कीले मोबाइल एप्लिकेसनबाट नक्सासम्बन्धी काम सुरु गरेको छ । कार्यालयले तयार गरेको मोबाइल एपबारे तयार गरिएको भिडियो क्लिक गरेर भूमि...

यसपालि जाडोको मौसम : औसतभन्दा कम छ चिसोको प्रभाव

काठमाडौँ । मुलुकमा यसपालि जाडो याममा चिसोको प्रभाव औषतभन्दा कम रहेको छ । गत वर्ष मुलुकका पहाडी क्षेत्रका केही उच्च भेगमा हिमपात भएको थियो...

रोल्पाका बालबालिकाहरुको हितका लागि राम्रो प्रयास भएकोछ :सामाजिक विकास मन्त्री बराल

बुटवल ।सामाजिक विकास मन्त्रालय र रोल्पा जिल्लाका स्थानीय तहहरूसँग बालश्रम न्यूनीकरण तथा सञ्चालित परियोजनाहरूको सिकाई आदानप्रदान कार्यक्रम प्रदेश नं. ५ का सामाजिक विकास मन्त्री...

कतारी रियाल वैशाख २७ भित्रै साट्नु पर्ने, त्यसपछि नचल्ने !

काठमाडाैं ।  नेपाल राष्ट्र बैंकले यही वैशाख २७ गतेदेखि कतारी रियालको कारोवार बन्द हुने जनाएको छ । केन्द्रीय बैंकले आज एक सूचना प्रकाशित गर्दै...

विश्वमै फैलिँदै कोरोनाको त्रास

काठमाडौँ । वैज्ञानिकहरुले कोभिड–१९ नाम दिएको नयाँ कोरोना भाइरसबाट विश्वमा शुक्रबार मध्यान्नसम्ममा दुई हजार ८७३ व्यक्तिको मृत्यु भएको समाचार आएको छ । विश्व स्वास्थ्य...

हिमपात हुँदा जनजीवन कष्टकर, किसान खुशी

बाजुरा । बाजुरामा बिहीबार रातिदेखि हिमपात शुरु भएको छ । भारी हिमपातसंगै अत्याधिक चिसो बढेकाले यहाँको जनजीवन कष्टकर भएको छ । बाक्लो हिमपातका कारण...

धनुषामा प्रहरी कार्यालयभित्रै एक जना झुन्डिए, एक जनाको गोली हानी हत्या

जनकपुरधाम । धनुषाको सबैलामा फरक फरक घटना भएका कारण तनाव उत्पन्न भएको छ । घटनाबाट आक्रोशित बनेका स्थानीयबासीले प्रहरी चौकीमा ढूंगामुढा समेत गरेका छन...

घरमा ताला लगाएर यार्सा टिप्न लेकतीर

बझाङ । बझाङ जिल्लामा प्रशासनले यार्सा संकलन गर्न रोक लगाएपनि लुकि छिपी यार्सा संकलन गर्न जानेहरु गाउँ छाड्दैछन् । जिल्लाको सुर्मा गाँउपालिका लगायत अन्य स्थानीय...

‘नेपालले चीनको पक्ष लिइरहेको भन्ने बुझाइ गलत’

काठमाडौं । भारतमा पछिल्लो समय नेपालले चीनको पक्ष लिइरहेको भन्ने बुझाइ गलत रहेको प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले बताएका छन् । भारतीय टेलिभिजन जी न्युजसँग...

राष्ट्रियसभामा दोहोरी : ललिता निवास र अडियो प्रकरणको छानबिन माग

काठमाडौँ । राष्ट्रियसभाको विशेष समयमा सत्ता र प्रमुख प्रतिपक्षी दलका सांसदबीच सरकारको कामका विषयलाई लिएर दोहोरी चलेको छ । सत्तारुढ नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा)...

सिन्धुलीमा संक्रमणले महिलाको मृत्यु

सिन्धुली । कोभिड १९ अर्थात कोरोना भाईरसका कारण सिन्धुलीमा एक महिलाको मृत्यु भएको छ । आइतबार साँझ उनको मृत्यु भएको अस्पतालले जनाएको छ ।...

नेकपाको स्थायी कमिटी बैठक धुम्बाराहीमा सुरु, प्रधानमन्त्री ओली नआउने

काठमाडौं । नेकपाको स्थायी कमिटी बैठक पार्टी मुख्यालय धुम्बाराहीमा सुरु भएको छ । कोरोना भाइरसको संक्रमणको कारण प्रधानमन्त्री केपी शर्मा भने ओली बैठकमा सहभागी नहुने...

ई-पेपर

1

RAJDHANIDAILY VIDEO

प्रमुख

भर्खरै

छुटाउनुभयो कि?

(Visited 175 times, 1 visits today)