Friday, June 18, 2021
Home सौजन्य जीतबहादुर रायमाझीका मिथिला कला

जीतबहादुर रायमाझीका मिथिला कला

सुजीतकुमार झा,

मिथिला लोकचित्रकला विज्ञ जीतबहादुर रायमाझी माटाका भाडाका अवशेषमा अंकित चित्र र झुपडीका भित्तामा लेखिएका शिवलिंग, पेटमा बच्चाको चित्र अंकित हात्ती, पिपलको पात, दुईतिर सम्मुख चरा वा पशु अंकित चित्रसँग तुलना गर्छन्, मिथिला कलालाई । उनी सिन्धु घाटी सभ्यतामाथि आर्यले कब्जा गरेपछि आर्यसभ्यता स्थापना र विस्तार प्रक्रियामा मिथिला स्थापनामा उदाहरण पेश गर्छन् ।

मिथिला कलामा खासगरी घरबाट बनाइएका समान प्रयोग गरिन्छन् । ‘यसैको विकसित रुपले केही आधुनिक स्वरुप लिएको हो,’ मिथिला कलाविज्ञ रायमाझी भन्छन्, ‘जसलाई मिथिला चित्रकला भनिन्छ । पहिलेको स्वरुपमा रहेको कलालाई अरिपन भनिन्छ, जो मिथिलाको पावन तिहारमा प्रयोग गरिन्छ ।’

मिथिला कलाको छुट्टै मौलिकता छ । मानवीय अनुभूति अर्थात् रुपचित्र यो शैलीअन्तर्गत पर्छन् । प्रतीकात्मक र सांकेतिक विम्बकै समष्टि मिलन रेखाबाट लोककलाले पौराणिक कथावस्तुका रोचक घटनावली पछ्याएर प्रस्तुत गर्ने गर्दछ ।

भनिन्छ, मिथिला कला स्थानीय जीवनशैलीको वास्तकविक नमूना हुन् । मौलिक विषेशता र जीवित परिपाटी हो । महिला शिल्पीका अनुसार यसको कथा बुझेको र हात बसिसकेको छ भने एउटा कृति एकै दिनमा तयार हुन्छ ।

कलाकारमा अथक साधना, अध्ययन वा गहिराई हुनु जरुरी छैन । तर, यस्ता चित्र मिथिलामा अनिवार्य मानिन्छ । मिथिला चित्रकलास“ग जोडिएका प्रदेश २ मा हजारभन्दा बढी कलाकार छन् । तीमध्ये कमैले राष्ट्रिस्तरमा अवसर पाएका छन् । अधिकांश कलाकार अझै बेरोजगार रहेको अग्रज कलाकार निर्मला झा बताउँछिन् ।

त्यसो त, मिथिला कलामा जनकपुरधामका महिला आकर्षित नभएका भने हैनन् । यहाँ आर्ट ग्यालरी बनाउन थालिएको छ । ग्यालरी शिलान्याससमेत भइसक्यो । पा“च करोड लागतमा निर्माण हुने ग्यालरीमा प्रशिक्षण, प्रदर्शनीदेखि बिक्री कक्षसम्म रहने छन् ।

दर्जनौं महिला मिथिला चित्रकलामा आश्रित छन् । यसमा लागेपछि खाली हात बस्न नपर्ने हुनाले महिला बढी सक्रिय हुन थालेका छन् ।

मिथिला चित्रकलालाई जनकपुरधाम क्षेत्रमा महत्वसाथ लिइन्छ । मैथिली भाषा नेपालको धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिरहा, सप्तरीसहित प्रदेश १ र २ का विभिन्न जिल्लामा बोलिन्छ । यही भाषाभाषीमाझ लोकप्रिय कला नै ‘मिथिला लोककला’ हो ।
‘लोक’को अर्थ गाँउसहरमा फैलिएको विशाल जनसमुदायसँग सम्बन्धित छ, जसको व्यवहारिक ज्ञानको आधार पुस्तक नभएर समाजमा निरन्तर चलिरहेको व्यवहारसित सम्बन्धित छ ।

मैथिली लोकचित्रकलाको इतिहास कम्तीमा पाँच हजार वर्ष पुरानो मानिन्छ । मिथिलाञ्चलको सांस्कृतिक धरोहर विश्वस्तरमा प्रतिस्थापित गर्न प्रयत्न भने नभएको होइन । मिथिला कला साहित्य तथा सांकृतिक गढका रूपमा ख्याति प्राप्त छ । यस भेगका कला, संस्कृति मिथिला चित्रबाट झल्काउने गरिन्छ ।

जानकी जन्म प्रसंगदेखि मिथिला जनजीवन चित्रमार्फत प्रकट गर्ने परम्परा छ । मिथिला लोकचित्रकलामा विद्यमान आदिम तत्व भनेको ‘सरल वक्र दुई चार ठाडा तेर्सा समान्तर’ रेखाबाट त्रिकोण, वृत, चक्र भएका प्रारम्भिक अतिरिक्त ऐतिहासिक तथा वैदिककालिन औपनिषदि तथा उत्तर मध्यकालीन तत्व पाइन्छन् ।

(Visited 67 times, 1 visits today)
Loading comments...

आजको समाचार

अब निर्माण क्षेत्र र उद्योग खुला

काठमाडौं । सरकारले कोरोना नियन्त्रणका लागि जारी निषेधाज्ञालाई क्रमशः खुकुलो बनाउँदै जाने नीति तय गरेको छ । कोभिड–१९ व्यवस्थापन निर्देशक समितिको दोस्रो बैठकले निर्माण...

बाढीपहिरो जोखिमबाट बच्न भौगर्भिक अध्ययन जरुरी

अहिले पनि सिन्धुपाल्चोकलगायतका भूबनोट कमजोर भएका जिल्ला बाढी तथा पहिरोबाट निकै प्रभावित भएका छन् । यी जिल्लामा २०७२ सालको भूकम्पपछि लगातार धनजनको क्षति हुँदै...

प्रतिनिधिसभा विघटन मुद्दाः सर्वोच्चमा दाबी आ–आफ्नै

काठमाडौं । कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवालाई प्रधानमन्त्री बनाउन माग गर्दै १ सय ४६ सांसदको हस्ताक्षरसहित सर्वोच्चमा दायर भएको रिटमा राष्ट्रपति कार्यालय, प्रधानमन्त्री र सभामुुखले...

जसपामा विवाद झन्झन् चर्किँदै

काठमाडौं । जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) संघीय परिषद्का अध्यक्ष डा. बाबुराम भट्टराई र अध्यक्ष उपेन्द्र यादव समूहले पार्टी आधिकारिताका लागि निर्वाचन आयोगमा सशरीर उपस्थित...

साताका लोकप्रिय समाचार

नारायणी नदी इतिहासकै उच्च विन्दुमा

भरतपुर । नारायणी नदीको सतह इतिहासकै उच्च विन्दुमा पुगेको छ । नदीको सतह गए राति १०ः५० बजे १० दशमलव ४६ मिटर पुगेको हो ।...

द्वन्दमा छाेरा गुमाएकी आमा भन्छिन्, मेरो जस्तै पीडा अरूले नभोगून्

  दैलेख (नौमुले) । नौमुले–३ गोपेनीकी नन्दकली रोकाया अहिले ६४ वर्षकी भइन् । १९ वर्षको उमेरमा विवाह बन्धनमा बाँधिएकी नन्दकलीले विवाहपछि लगातार चार सन्तान जन्माइन्...

जोकोभिच फ्रेन्च ओपनको फाइनलमा

पेरिस । सर्बियन टेनिस खेलाडी नोभाक जोकोभिच फ्रेन्च ओपन टेनिसको फाइनलमा प्रवेश पुगेका छन् । फ्रान्सको पेरिसस्थित रोलाँ ग्यारोमा गएराति भएको खेलमा साविक विजेता...

राष्ट्रिय आवश्यकताको पहिचान

विपन्न मात्र होइन, समृद्धशाली राष्ट्रका पनि आफ्नै समस्या हुन्छन् । विश्वमा त्यस्तो कुनै मुलुक छैन जो समस्यामुक्त छ । हाम्रोजस्तो अल्पविकसित मुलुकमा यत्रतत्र सर्वत्र...

ट्रेन्डिङ

सहमतिको ‘मोडेल’ खोज्दै ओली–दाहाल

काठमाडौं । सत्तारुढ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)मा देखिएको विवाद समाधानका लागि शीर्षनेताबीच सहमतिको उपयुक्त प्रारुप (मोडेल) खोजी भएको छ । प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा शुक्रबार...

कोरोनाले पछि स-यो ‘के घर के डेरा’

काठमाडौं । चलचित्र ‘के घर के डेरा’ को छायांकन अनिश्चित कालका लागि रोकिएको यसका निर्देशक सुब्रतराज आचार्यले बताएका छन् । यो चलचित्रको चैतको दोस्रो...

मुख्यमन्त्री विरुद्ध अविश्वासको प्रस्ताव सदनमा प्रवेश

चुरे मकवानपुर । पार्टीभित्रको आन्तरीक बेमेलको कारण आफ्नै पार्टीभित्रको सांसदबाट मुख्यमन्त्री विरुद्ध अविश्वासको प्रस्ताव दर्ता गरिएको बागमती प्रदेशमा यो विषय अब सदनमा प्रवेश गरेको...

कोरोना संक्रमण झनै तीव्र

काठमाडौं । कोरोना संक्रमण जोखिम बढेसँगै सरकारले राति ९ बजेपछि रेस्टुरेन्ट बन्ददेखि आवागमनमा समेत कडाइ गरेको छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले घरबाहिर र...

डा. सिके राउतले शंख फुकेर कोरोना बिरुद्ध एकता प्रदर्शन

जनकपुरधाम । कोरोना भाइरस विरुद्धको संघर्षमा एकता प्रदर्शन गर्न भन्दै जनमत पार्टीका अध्यक्ष डा. सिके राउतले आज आफ्नै घरमा शंख बजाएका छन् ।...

कांग्रेसद्वारा प्रतिनिधिसभामा तीन प्रस्ताव दर्ता

काठमाडौँ । प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेसले प्रतिनिधिसभामा तीन प्रस्ताव दर्ता गराएको छ । कांग्रेस सांसदले मंगलबार सङ्घीय संसद् सचिवालयमा दुई जरुरी सार्वजनिक महत्वका...

म वार्ताका लागि कारागार गएको होइन

सरकारले विध्वंसात्मक गतिविधिमा संलग्न रहेको भन्दै प्रतिबन्ध लगाएको नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’ नेतृत्वको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीसँग अनौपचारिक रूपमा वार्ताको सुरुवात गरेको छ । खानेपानीमन्त्री मणि...

विपन्न चलचित्र प्राविधिक आर्थिक संकटमा

काठमाडौं । एक महिनाभन्दा लामो समयदेखि नेपाली चलचित्रको गतिविधि ठप्प भएपछि चलचित्रमा दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने सिने मजदुर आर्थिक संकटमा परेका छन् । उनीहरूको...

असहाय विपन्नलाई इस्लामिक विकास बैंकको सहयोग

सप्तरी, राजविराज । राजविराजस्थित एक गैरसरकारी संस्थाले दुई सय जना असहाय तथा विपन्नलाई राहत सामाग्रि बितरण गरेको छ । साउदी अरबस्थित इस्लामिक विकास बैंकको सहयोगमा...

प्रचण्डसहित परिवारका सदस्यको कोरोना ‘नेगेटिभ’

काठमाडौँ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का अध्यक्ष एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’सहित परिवारका सदस्य एवं सचिवालयका सदस्यको कोरोना रिपोर्ट ‘नेगेटिभ’ आएको छ ।...

सिन्धुलीका कोरोना संक्रमित आइसोलेसनमा भर्ना, अस्पतालका सबै सेवा सुचारु

सिन्धुली । सिन्धुलीका कोरोना संक्रमितलाई सिन्धुली अस्पतालमा भर्ना गरिएको छ । जिल्लामा बुधबार एकजनामा कोरोना संक्रमण भेटिएपछि उनलाई विहिबार विहान आइसोलेसनमा भर्ना गरी उपचार...

बिरामीको हात समाएर उपचार नगरेको भन्दै स्वास्थ्यकर्मीलाई गाउँ छाड्न धम्की

दैलेख । दैलेखको नौमुले गाउँपालिका स्वास्थ्यकर्मीलाई गाउँपालिका छोड्न धम्की दिएका छन् । नौमुले गाउँपालिकामा रहेको प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रका डाक्टर दिपक...

ई-पेपर

1

RAJDHANIDAILY VIDEO

प्रमुख

भर्खरै

छुटाउनुभयो कि?

(Visited 175 times, 1 visits today)