जैविक विविधतामा संरक्षण

सन् २००० डिसेम्बरमा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले प्रत्येक वर्ष मे २२ लाई अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवस मनाउने निर्णय गरेअनुसार यो दिवस विश्वभर मनाइँदै आएको छ । यस साल भने यही जेठ ८ गते सोमबार (मे २२, २०२३) परेको छ । फलतः हाम्रो देशले पनि हरेक वर्ष यो दिवस मनाउँदै आएको सर्वविदित्तै छ । यही दिवसका सन्दर्भमा जैविक विविधताको संरक्षण, सदुपयोग र न्यायोचित वितरणलाई जोड दिइन्छ । तसर्थ, नेपाल कृषिप्रधान हुनुको साथै ६६ प्रतिशत जनताको मुख्य जीवनको आधार कृषि व्यवसाय भएका कारणले गर्दा पनि जैविक विविधताको निकै नै महत्व तथा आवश्यकता रहेको छ ।

वस्तुतः विश्वमा जैविक विविधताको अवस्था एक दबाब विश्वव्यापी चिन्ताका रूपमा जारी छ । जसमा जैवविविधताले पृथ्वीमा रहेका सबै वनस्पति, जनावर र सूक्ष्मजीव, साथै तिनीहरूले बसोबास गर्ने इकोसिस्टमसहित पृथ्वीमा रहेका जीवनको विविधतालाई जनाउँछ । यसले हाम्रो ग्रहको प्राकृतिक प्रणालीहरूको सन्तुलन कायम राख्न र मानव समाजलाई आवश्यक सेवा प्रदान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । तर, वासस्थानको विनाश, प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन र दिगो मानव गतिविधिजस्ता विभिन्न कारकका कारण जैविक विविधताले अभूतपूर्व चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ ।

विश्वको परिपेक्ष्यमा हेर्ने हो भने जैविक विविधतामा नेपाल धनी देश हो । जुन जैविक विविधताका हिसाबले नेपाल विश्वको २५औं र एसियाको ११औं स्थानमा छ । यसको साथसाथै देशको जैविक विविधताअन्तर्गत उल्लेख्य संख्यामा वन पर्यावरणीय प्रणाली, विभिन्न प्राणी, वनस्पतिका प्रजाति छन् । तसर्थ, मुलुकमा विद्यमान विभिन्न ऐन, नियमावली, नीति र कार्ययोजना निर्माण गरी जैविक विविधता संरक्षणमा काम गरिरहेको छ । अतः संसारलाई नै सरसर्ती हेर्ने हो भने जैविक विविधता संरक्षणमा राष्ट्रको सफलता विश्वका लागि उदाहरणीय बनेको छ ।

तसर्थ, मुलुकको कुल भू–भागको ४४ प्रतिशत वन क्षेत्र छ जुन विश्व मापदण्डभन्दा बढी हो । जुन हाम्रो विश्वव्यापी महासन्धिले कम्तीमा १७ प्रतिशत संरक्षित क्षेत्र हुनुपर्ने निर्दिष्ट गरेको भए पनि देशमा २३ प्रतिशतभन्दा बढी क्षेत्रलाई संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरी जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने कार्य भइरहेको छ । यसरी अर्कोतर्फ हेर्ने हो भने पनि १२ राष्ट्रिय निकुञ्ज, एक वन्यजन्तु आरक्ष, एक सिकार क्षेत्र, ६ वटा संरक्षण क्षेत्र र १३ वटा मध्यवर्ती क्षेत्रले हिमाल, पहाड र तराईसम्मको परिस्थितिकीय प्रणालीको संरक्षणमा काम गरिरहेको छ । तर, जैविक विविधता संरक्षणमा विविध चुनौती देखापरेका छन् ।

सिमसारसँग जोडिएका जैविक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक महत्वका कुरासमेत ओझेल पर्न गएकाले यसको गम्भीरतालाई ख्याल गरिनुपर्छ

अहिले भएको वन क्षेत्र उपलब्ध जैविक विविधता जोगाउन पर्याप्त छैन भने हाल भइरहेको वन क्षेत्रलाई जोगाउने चुनौती छ । मूलतः राष्ट्रमा १२ राष्ट्रिय निकुञ्ज, एक वन्यजन्तु आरक्ष, एक सिकार आरक्ष, ६ वटा संरक्षण क्षेत्र तथा १३ वटा मध्यवर्ती क्षेत्रले जैविक विविधताको क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन् । जसमा ६ वटा संरक्षण क्षेत्रमध्ये राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले र दुई नेपाल सरकारले र एक स्थानीयले संरक्षण गरिरहेको मन्त्रालयले जनाएको छ ।

नेपालका १८ जिल्ला जैविक विविधतामा धनी छन् । तर, उचित संरक्षणको कमीले जैविक विविधतामा नकारात्मक प्रभाव परेको छ । आज जैविक विविधताको संरक्षणमा यथोचित ध्यान नपुग्नाले सिंह, बाघ, गैंडा, अर्नाजस्ता वन्यजन्तुहरूको संख्या निकै कम भएको छ भने नौ प्रजातिका चरा लोप भएका छन् । फलतः राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागसहितको साझेदारी संस्थाले गरेको सर्वेक्षणमा सो तथ्य प्रकाशमा आएको हो । जुन वनजंगलमा पाइने चराचुरुंगीहरूको विषयमा गरिएको २०७३ सालको एक सर्वेक्षणमा नेपालबाट ६७ प्रजातिका चराचुरुंगी अति संकटपूर्ण अवस्थामा छन् ।

साधारणतया हरेक चार वर्षमा गरिने सर्वेक्षणमा यहाँका चराचुरुंगीको संख्या घट्दो क्रममा रहेको छ । यसो हुनुमा चराचुरुंगीहरूको वासस्थान मासिँदै जानु, नहर तथा कुलाजस्ता संरचना धेरै निर्माण गर्नु, जथाभावी सडक तथा भौतिक संरचनाको निर्माण गर्नु, विद्युत्को हाई टेन्सनको निर्माण आदि विभिन्न किसिमका संरचनाले निकै प्रभाव पारेको छ । एक आधिकारिक तथ्यांकअनुसार नेपालमा ६० हजार ५ सय ६१ हेक्टर जग्गा सिमसार क्षेत्रले ओगटेको छ । सो क्षेत्र संरक्षण गर्न सके यहाँको जैविक विविधता संरक्षणमा धेरै सघाउ हुनेछ ।

विश्वमा जैविक विविधताको अवस्थाको एक सिंहावलोकन प्रदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ । जुन वासस्थान हानि जैविक विविधता ह्रासको प्राथमिक चालकमध्ये एक रहन्छ । यसले गर्दा कृषि, सहरीकरण र पूर्वाधार विकासका लागि प्राकृतिक बासस्थानको रूपान्तरणले पारिस्थितिक प्रणालीलाई टुक्राटुक्रा पार्ने र अत्यावश्यक वासस्थान नष्ट गर्न जारी राखेको छ । जुन वन, विशेषगरी, डरलाग्दो दरमा सफा गरिँदै छ, जसले धेरै बोटबिरुवा र जनावरको प्रजाति गुमाउँदै छ । उदाहरणका लागि, अमेजन वर्षाले महत्वपूर्ण वन विनाशको सामना गरिरहेको छ । जसले यसको अनुपम जैविक विविधतालाई गम्भीर खतरा खडा गरिरहेको छ । जसले गर्दा जलवायु परिवर्तन जैविक विविधतालाई असर गर्ने अर्को प्रमुख चिन्ता पनि हो ।

यसै क्रममा बढ्दो तापक्रम, वर्षाको ढाँचामा परिवर्तन, र चरम मौसमी घटनाले पारिस्थितिक प्रणालीमा बाधा पु¥याउँछ र धेरै प्रजातिहरूको अस्तित्वलाई असर गर्छ । यसको साथसाथै समुद्रको वर्षावननेरको चिनिने कोरल चट्टान विशेषगरी कमजोर छन्।् । जुन पृथ्वीमा तापक्रम बढ्दै गएका महासागर र महासागरको अम्लीकरणले विभिन्न प्रकारका घटना निम्त्याउँछ । जसले गर्दा सम्पूर्ण चट्टान इकोसिस्टम र तिनीहरूमा निर्भर हुने असंख्य प्रजाति नष्ट हुन्छन्।् । यसरी नै अर्को कारणमा वन्यजन्तुको अवैध व्यापार जैवविविधताका लागि ठूलो खतरा बनेको छ । जसमा हात्ती, गैंडा र बाघजस्ता लोपोन्मुख प्रजातिहरूको सिकार र ओसारपसार यस अवैध गतिविधिसँग लड्न विश्वव्यापी प्रयासहरूको बाबजुद पनि जारी छ । विदेशी घरपालुवा जनावर, परम्परागत औषधि सामग्री, र विलासिताका सामानको मागले यस व्यापारलाई चलाउँछ । यसमा धेरै प्रजाति लोप हुने छेउमा धकेल्छ ।

स्थानीय जनसमुदायको सक्रियतामा सिमसार क्षेत्रको संरक्षण गर्दै लैजाने हो भने यसलाई आयस्रोतका रूपमा पनि विस्तार गर्न सकिन्छ

यसमा वायु, पानी र माटो प्रदूषणलगायतका प्रदूषणले जैविक विविधतामा हानिकारक प्रभाव पार्छ । रासायनिक प्रदूषकहरू, जस्तै कीटनाशक र मलहरूले पारिस्थितिक प्रणालीलाई दूषित पार्छन् । जसले स्थलीय र जलीय जीवहरूलाई असर गर्छ । प्लास्टिक प्रदूषणले सामुद्रिक जीवनलाई गम्भीर खतरा निम्त्याउँछ, प्रत्येक वर्ष लाखौं टन प्लास्टिकको फोहोर महासागरमा प्रवेश गर्छ । यसले समुद्री प्रजातिलाई मात्र खतरामा पार्दैन तर दूषित समुद्री खानाको उपभोगबाट मानव स्वास्थ्यलाई पनि असर गर्छ ।

समग्रमा भन्नुपर्दा जैविक विविधताको हिसाबले नेपाल विश्वको २५औं र एसियाली क्षेत्रमा ११औं स्थानमा रहेको छ । नेपालको जैविक विविधताअन्तर्गत ११८ वन पर्यावरणीय प्रणाली, २ सय ७ प्रजातिका स्तनधारी प्राणी, ८ सय ८७ प्रजातिका चरा, ४३ प्रजातिका उभयचर, १ सय प्रजातिका सरिसृप, १ सय ८५ प्रजातिका माछा, ६ सय ५३ थरीका पुतली, ३ हजार ९ सय ६६ प्रजातिभन्दा मथ कीरा, ५ हजारभन्दा बढी किटपतंग छन् । यसैगरी २ सय प्रजातिका माकुरा, ६ हजार बढी फूल पूmल्ने वनस्पति, ४ सय ७१ प्रजातिको झ्याउ, १ हजार ८ सय २२ प्रजातिको ढुसी, ३ सय ३८ प्रजातिको उन्यु, ५ सय बढी प्रजातिको खानयोग्य अन्न बाली छन्, जसमा २ सय प्रजातिको खेती नेपालमा हुने गर्छ ।

अतः जैविक विविधताका दृष्टिले धनी मानिए पनि यहाँका सिमसार क्षेत्रको संरक्षण नहुँदा र त्यसलाई व्यवस्थित रूपमा उपयोग गर्न नसक्दा एकातिर जैविक विविधतामा खतरा बढेको छ भने अर्कोतिर सिमसारसँग जोडिएका जैविक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक महत्व पनि ओझेलमा पर्न पुगेका छन् । त्यसैले यस्ता क्षेत्रको संरक्षण गर्ने हो र यससँग सम्बन्धित धार्मिक, सांस्कृतिक महत्वलाई बढीभन्दा बढी उजागर गर्ने अनि स्थानीय जनसमुदायलाई त्यसमा संलग्न गराउने हो भने पक्कै पनि सिमसार क्षेत्रको संरक्षण हुन्छ र यसलाई आयस्रोत वृद्धिको माध्यमका रूपमा पनि विस्तार गर्न सकिन्छ । मुलुक एक सुन्दर एवं विविधतायुक्त स्थल भएर पनि प्रचारप्रसारको अभावमा ओझेलमा परेको छ ।

तपाइको प्रतिक्रिया
(Visited 495 times, 1 visits today)

Ads Space Available

epaper

भर्खरै

गठबन्धनमा कालो बादल मडारिएको हो ?

कुरी-कुरी

राजधानी राष्ट्रिय दैनिक:कुरी-कुरी – असोज ८, २०८०
राजधानी राष्ट्रिय दैनिक:कुरी-कुरी – असोज ८, २०८०
बुढानीलकण्ठ नगरपालिका वडा नं. १० मा नेकपा एमालेका नवराज भट्टराई विजयी