Saturday, April 17, 2021
Home बिचार कोरोना र मानसिक स्वास्थ्य प्रर्वद्धन

कोरोना र मानसिक स्वास्थ्य प्रर्वद्धन

,

कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) को संक्रमणका कारण नेपाललगायत विश्वका ४४ मुलुक अहिले ‘लकडाउन’मा छन् । आजसम्म तीन लाखभन्न्दा बढी मानिसले कोरोना भाइरससँगको लडाइँ जितेर घर फर्केका छन् भने १४ लाख ४७ हजारभन्दा बढी प्रभावित भइसकेका छन् र ८३ हजारभन्दा बढीले ज्यान गुमाइसकेका छन् । सन् २०१९ को डिसेम्बर ३१ मा चीनको हुबेई प्रान्तको वुहानबाट फैलिएको यो भाइरस संक्रमणका कारण विश्वका ४४ राष्ट्रमा मानिसको ज्यान गएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुुसार विश्वका दुई सयभन्दा बढी राष्ट्रमा कोरोना भाइरसको संक्रमण फैलिसकेको तथ्यांक सार्वजनिक गरेको छ । नेपालमा नौ जनामा रोग फेला परेको छ । इबोला, सार्स र मर्सजस्ता महामारीको समयमा विभिन्न मुलुकमा सेल्फ क्वारेन्टाइनको अभ्यास गरिएको थियो । नेपालका लागि लकडाउन, क्वारेन्टाइन र होमआइसोलेसन नयाँ अभ्यास हो ।

अस्वाभाविक परिस्थितिमा डराउनु र चिन्ता हुनु स्वाभाविक नै हो तर यसैलाई लिएर दैनिकीमा नै अवरोध सिर्जना हुनु, छटपटाउनु, अत्यधिक चिन्ता हुनु समस्या हो । यस बेलाको विषम परिस्थितिका कारणको तनावले चिटचिटाहट हुने, निन्द्रा र भोक नलाग्ने, रिसाउने, मनमा डर पैदा हुने, दिमागले केही सोच्न नसकेजस्तो हुने वा उदास हुनेजस्ता समस्या देखिन्छ । मानिसले बारम्बार मिडियामा प्रकोपको घटना देख्छन् भने तिनीहरू अधिक चिन्तित हुन सक्छन् त्यसैले चाँडै मिडिया कभरेजमा लाग्ने एक्सपोजरको मात्रा सीमित गर्ने विचार गर्नुपर्छ ।

तनावले चिटचिटाहट हुने, निन्द्रा र भोक नलाग्ने, रिसाउने, मनमा डर पैदा हुने, दिमागले केही नसोच्ने वा उदास हुने समस्या देखिन्छ

जोखिममा रहेको समूह : विभिन्न अध्ययनले क्वारेन्टाइनमा बस्नेमा चार गुणा बढी मानसिक समस्या भएको देखाएको छ । बालबालिका तथा किशोरकिशोरीले उमेरको बाबजुद, निराश हुने भावना देखाउन सक्छन् । यसमा उपचारमा संलग्न व्यक्ति, डाक्टर, स्वास्थ्यकर्मी तथा अन्य कर्मचारी, ज्येष्ठ नागरिक, पहिलेदेखि मानसिक समस्या भएका, लागूपदार्थका प्रयोगकर्ता र दीर्घरोगी जोखिमको समूहमा पर्दछन् ।

ज्येष्ठ नागरिककोे मानसिक स्वास्थ्य : विश्वमा करिब ९२८ मिलियन जनसंख्या ज्येष्ठ नागरिकको श्रेणीमा पर्दछन् । यो संख्या २०२५ सम्ममा बढेर १.२ बिलियन हुन सक्ने विश्व स्वास्थ्य संगठनको अनुमान छ । ज्येष्ठ नागरिकमा भाइरसको फैलावटलाई ढिला बनाउन आवश्यक कदम चालेको कारण बढ्दो एकांकीपनको सामना गरिरहेका छन् । ज्येष्ठ नागरिककोे मानसिक स्वास्थ्य समस्याको थुप्रै कारण छन् । जस्तैः जीवनसाथी गुमाउनु, बढ्दो एकांकीपन, सामाजिक भूमिका, अवकाश र ज्येष्ठ नागरिककोे सामान्य अवमूल्यनका साथ परिवर्तन, शारीरिक स्वास्थ्य समस्या बढ्छन् । व्यक्तिले प्रियजन र साथी गुमाउनु, वित्तीय सुरक्षा कम हुन्छ, कहिलेकाँही जीवन शैलीमा आमूल परिवर्तन आउनाले समस्या उत्पन्न हुन्छ । वृद्ध पुरुषभन्दा वृद्ध महिलाको अवस्था झन कमजोर हुन्छ । यसका लागि पारिवारिक निर्णय प्रक्रिया र सम्पत्तिमाथि पुरुषको वर्चस्वको परम्परा दोषी छ ।

ज्येष्ठ नागरिक विशेषगरी संज्ञानात्मक विकासको ह्रास, अधिक चिन्तित, रिसाएको, तनावग्रस्त, उत्तेजित र प्रकोपका बेला वा क्वारेन्टाइन भएको बेलामा यी समस्या फेरि बल्झिने सम्भावना हुन्छ । यस्तो बेलामा यो मनको कुरा त्यो मनले बुझ्ने नेटवर्क परिवार, पेसेवर मनोविद् र स्वास्थ्यकर्मीमार्फत व्यावहारिक र भावनात्मक सहयोग प्रदान गर्नु जरुरी हुन्छ ।

महिलाको मानसिक स्वास्थ्य : हरेक विपत् वा महामारीले महिलाको मानसिक स्वास्थ्यमा बढी प्रतिकूल असर पर्ने विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । घरायसी व्यवस्थापनका कारण नकारात्मक कुरा बढी सोच्दा, घरका पुरुष सदस्यले पारिवारिक जिम्मेवारी र घरायसी कामको बाँडफाँडमा सहयोग नगरेमा समस्या आउने सम्भावना हुन्छ । सानो बच्चा भएका, सुत्केरी र गर्भवती महिलामा झन् समस्या ल्याउँछ । फलस्वरूप घरायसी झगडा हुने सम्भावना हुन्छ ।

आमाबाबु र परिवारका अन्य सदस्यले महामारीद्वारा सिर्जित त्रासको उचित व्यवस्थापन गर्न सक्नुपर्छ

विकाशोन्मुख देशमा प्रत्येक ३ जनामा १ जना गर्भवती र सुत्केरी महिलामा मानसिक समस्या देखिने विभिन्न अध्ययनले देखाएको छ । नेपालमा पनि सुत्केरी अवस्थामा देखिने उदासिनताका लागि श्रीमानले गर्ने दुव्र्यवहार, श्रीमान र सासूससुराको असहयोगी व्यवहार, छोरा पाउने चाहना, श्रीमानले रक्सी सेवन गर्ने बानी आदिले मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पु-याइरहेको हुन्छ । महिलाको अत्यधिक रक्सी सेवन गर्ने बानीले आत्महत्याको सोचाइको जोखिमलाई बढाउँछ । बेचबिखनमा परेका महिलालाई गरिने यौन दुव्र्यवहारले उनीमा प्रजनन् स्वास्थ्य समस्या र कमजोर शारीरिक मानसिक स्वास्थ्यले गर्दा आत्महत्याको जोखिम बढ्छ ।

महिलामा विभिन्न प्रकारका दुव्र्यवहारको शृंखलाहरू लगातार रह्यो भने त्यस्ता महिलामा विभिन्न खालका मानसिक समस्या जस्तै उदासिनता, चिन्ता, मनोशारीरिक सिकायत, विभिन्न खालका संवेगात्मक समस्या, आघातजन्य घटना पछिको तनाव, बलात्कारजन्य आघात, न्यून आत्मसम्मान, खानासँग सम्बन्धित गडब्डी, रूपान्तरित (हिस्टेरिया) शोक र क्षतिको मानसिक असर, आत्महत्याको प्रयास गर्ने, सोचबाट ग्रसित हुन्छन् ।

बालबालिकाकोे मानसिक स्वास्थ्य : बालबालिकाको मानसिक स्थिति बढी संवेदनशील हुन्छ । बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्य घर परिवारको वातावरणले पनि निर्धारित गर्छ । त्यसैले हामीले बोल्ने प्रत्येक बोली तथा गर्ने व्यवहारले उनीहरूको मानसिक स्थितिमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरामा हामीले सदैव विशेष ध्यान पु-याउनुपर्छ । धेरै बालबालिकाले आमाबाबु र परिवारका अन्य सदस्यको समर्थनमा राम्रोसँग कोविड–१९को त्रासको व्यवस्थापन गर्न सक्छन् । तर, केहीमा चिन्ता वा चिन्ताका लक्षण देखापर्दछन्, जस्तै सुत्ने समयमा परिवर्तवन, ध्यान दिन कठिनाइ जुन गम्भीर चिन्ता, डिप्रेसन, र आत्महत्याजस्ता व्यवहारसहित अधिक तीव्र प्रतिक्रियाका लागि जोखिमकारक हुन सक्छन् । यो समस्याको जोखिम पहिले मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका, दुव्र्यवहारको सिकार भएका, परिवारिक अस्थिरता, प्रियजन गुमाएका बालबालिकामा हुन सक्छ । यस अवस्थामा बालबालिकामा निम्न प्रकारका लक्षण देखाउँछन् ।

प्रि–स्कुलेउमेर समूह : औंठा चुस्ने, बेडवाइटिंग, आमाबाबुसँग टाँसिरहनु, निद्रामा गडबडी, भोक नलाग्ने, अन्धकारसँग डर, व्यवहारमा रिग्रेसन आदि देखिन्छ ।

प्राथमिक स्कुलेउमेर समूह : चिटचिटापन, आक्रामकता, अत्याधिक सर्तकता, दुःस्वप्न, स्कुलको कामबाट बच्न चाहने, कमजोर एकाग्रता आदि समस्या हुन्छ ।

किशोरकिशोरी : निद्रा र खानासम्बन्धी गडबडी, व्याकुलता, द्वन्द्व बढेको, मनोशारीरिक गुनासा, बालविज्याइसम्बन्धी व्यवहार, र कमजोर एकाग्रता आदि देखिन्छ ।

मानसिक स्वास्थ्यप्रर्वद्धन र प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोग : जीवनमा आइपर्ने विभिन्न महामारीका घटनाबाट व्यक्तिको मनमा उत्पन्न भएको असहज अवस्थालाई सहज बनाउन पहिलो चरणमा दिइने मनोवैज्ञानिक प्रकृतिको सहयोगलाई प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोग भनिन्छ । मानसिक स्वास्थ्य एवं मनोवैज्ञानिक समस्यालाई न्यूनीकरण गर्न सुरुमा दिइने सहयोगलाई प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोग भनिन्छ ।

कोविड–१९को घटनामा परी असुरक्षित महसुस गरेका, दुविधामा परेका, अस्थिर भइरहेका, सशंकित महसुस गरिरहेका ज्येष्ठ नागरिक, महिला, बालबालिका, किशोरकिशोरी, वयस्क,अपांगता भएकालाई आवस्यकताअनुसार प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोग दिनुपर्छ । कोबिड–१९मा अग्रपंक्तिमा काम गर्ने स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी, स्वयंसेवक तथा कर्मचारीलाई पनि प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ ।

प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोगको आवश्यकता भएका व्यतिmको पहिचान गर्ने, व्यक्तिका कुरा ध्यान दिएर सुन्ने, अवलोकन गर्ने र आवश्यकताअनुसार अनौपचारिक कुराकानी गर्ने, समुदायको मूल्यमान्यता, संस्कृति सुहाउँदो र मान्य हुने किसिमको सहयोग क्रियाकलाप मात्र गर्नुपर्छ ।

प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोगसम्बन्धी तालिमप्राप्त व्यक्ति जस्तै मनोविज्ञ तथा मानसिक चिकित्सक, मनोविमर्शकर्ता, मनोसामाजिक कार्यकर्ता, सामाजिक कार्यकर्ता तथा स्वयंसेवक, शिक्षक वा कर्मचारी, प्रहरी, समुदायका अगुवा, स्वास्थ्यकर्मी वा रेडक्रसका कर्मचारी, सञ्चारकर्मी, परम्परागत उपचारकर्मीले यो सहयोग प्रदान गर्न सक्छन् ।
(लेखक पिके क्याम्पसमा प्राध्यापन गर्छन्)

(Visited 198 times, 1 visits today)
Loading comments...

आजको समाचार

बस र टिपर ठोकिँदा पाँचको मृत्यु, ४१ घाइते

बाँके । बाँकेको कोहलपुर नजिकै पूर्वपश्चिम राजमार्गमा शुक्रबार साँझ बस र टिप्पर एकापसमा ठोकिँदा पाँचको मृत्यु भएको छ भने ४१ जना घाइते भएका छन्...

प्रधानमन्त्रीको आह्वानमा ११ बजेदेखी सर्वदलिय बैठक

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको आह्वानमा आज सर्वदलीय बैठक बस्ने भएको छ । आज ११ बजेदेखि सरकारी निवास बालुवाटारमा सर्वदलिय बैठक बस्दैछ । बैठकमा...

१० वर्ष उमेर समूहसम्मका ६ हजार ४ सय ९४ मा कोरोना संक्रमण

केही दिनयता कोरोना भाइरस संक्रमणबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित बालबालिका बनेका छन् । यस्तो अवस्थामा समेत विद्यालय बन्द गर्ने ठोस निर्णयमा सरकार पुग्न सकिरहेको छैन...

आइतबारसम्म असिनापानी सम्भावना

काठमाडौं । स्थानीय वायुको असरले शुक्रबार दिउँसोदेखि काठमाडौं उपत्यका आसपासमा असिनापानी परेको छ । ‘प्रि–मनसुन’ समय एक्कासि वर्षा हुने भएकाले शुक्रबार बिहान घाम लागे...

साताका लोकप्रिय समाचार

भेरीमा उपचाररत ४९ सङ्क्रमितको अवस्था गम्भीर

नेपालगञ्ज ।  नेपालगञ्जस्थित भेरी अस्पतालमा उपचाररत ४९ कोरोना सङ्क्रमितको अवस्था गम्भीर रहेको छ । अस्पतालको कोभिड वार्डमा उपचाररत ७४ कोरोना सङ्क्रमितमध्ये ४९ जनाको अवस्था...

अध्यक्ष शेरचन विभूषित

काठमाडौ । राजधानी न्युज पव्लिकेशन प्रालिका अध्यक्ष तथा प्रवन्ध निर्देशक महेन्द्र शेरचन सुप्रवल जनसेवाश्री (तृतीय) बाट विभूषित भएका छन् । अध्यक्ष शेरचन राष्ट्रपति विद्यादेवी...

बसले लियो एम्बुलेन्स चालकको ज्यान

राजविराज । पूर्वपश्चिम लोकमार्ग अन्तरगत सप्तरीको शम्भुनाथ खण्डमा शुक्रबार बिहान बस र एम्बुलेन्स ठोकिएर दुर्घटना हुँदा एक जनाको मृत्यु भएको छ । बिहान ४ बजेतिर...

नयाँ बसपार्कका टिकट काउण्टर बुधबारदेखि बन्द हुने

काठमाडाैं । नेपालको राष्ट्रिय बसपार्कका रुपमा रहेको गोँगबुस्थित नयाँ बसपार्कका टिकट काउण्टर आगामी बुधबारदेखि बन्द हुने भएका छन् । बसपार्कका टिकट काउण्टरलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरको टिकट काउण्टरमा...

कोरोना संक्रमणको जोखिम बढ्याे, विद्यालय बन्द गर्नुपर्छ : अध्यक्ष भण्डारी

काठमाडौं । अभिभावक महासंघका अध्यक्ष सुप्रभात भण्डारीले नेपालमा कोरोना संक्रमणको दोस्रो लहर बढेकोले विद्यालयहरु सञ्चालन गर्न नहुने धारणा राखेका छन् । शुक्रबार रिपोर्टर्स क्लब...

ट्रेन्डिङ

‘उच्च पहाडमा बस्ने मानिसलाई कोरोना संक्रमणको खतरा कम’

वासिङ्टन । उच्च हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा बस्ने मानिसलाई बेँसीमा बस्ने मानिसलाई भन्दा कोरोना भाइरस संक्रमणको प्रकोप कम हुने एक अध्ययनले देखाएको छ ।...

साम्राज्ञीको नाममा भुवन केसीले लेखेको त्यो चिट्ठी

काठमाडौं । नायिका साम्राज्ञी राज्यलक्ष्मी राणा र भुवन केसी अहिले ‘वाकयुद्ध’ मा छन् । साम्राज्ञीले इन्स्टा भिडियो मार्फत पहिलो चलचित्र ‘ड्रिम्स’ सुटिङमा पानी समेत...

फास्ट ट्रयाकमा विकास समितिको चासो

काठमाडौं । नेपाली सेनाले निर्माण गरिरहेको काठमाडौं–तराइमधेस द्रुतमार्ग आयोजनाका अनियमितता र उत्पन्न समस्या विषयमा संसद् विकास तथा प्रविधि समितिले अध्ययन गर्ने भएको छ ।...

ओली–दाहालबीच तीन घण्टा छलफल

काठमाडौं । सत्तारूढ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)का अध्यक्ष एवं प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र अर्का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल सरकार पुनर्गठनका लागि आन्तरिक तयारीमा जुटेका...

सुझाव संकलनमा प्रदेश सरकार

मोरङ। प्रदेश १ सरकारले कोभिड- १९ नियन्त्रण र रोकथामका लागि आवश्यक कदम चाल्न सरोकार राख्नेहरुसँग सुझाव संकलन गरेको छ । बिहिबार प्रदेश सरकारका प्रवक्ता...

भारतमा  एकै दिन थपिए ४४ हजार काेराेना सङ्क्रमित

नयाँदिल्ली । भारतमा कोरोनाभाइरसबाट एकै दिनमा झण्डै ४४ हजार सङ्क्रमित थपिएका छन् । सरकारी अधिकारीहरुले आइतबार बिहान दिएको जानकारी अनुसार पछिल्लो २४ घण्टामा भारतमा थप...

अंपुन चक्रवातको प्रभाव : चट्याङसहित वर्षाको सम्भावना

काठमाडौँ । अंपुन चक्रवातको प्रभावले आज देशभर बदली रही काठमाडौँ उपत्यकासहित देशका अधिकांश भूभागमा हल्कादेखि मध्यम वर्षाको सम्भावना रहेको छ । बङ्गालको खाडीमा बनेको...

बैंग्लोरसँग हैदरावाद १० रनले पराजित

अबुधावी । इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल) टि-२० क्रिकेटअन्तर्गत गएराति सम्पन्न खेलमा रोयल च्यालेन्जर्स बैंगलोरसँग सनराइजर हैदरवादसँग १० रनले पराजित भयो । दुबईमा भएको खेलमा...

कोरोना संक्रमण जोखिम कायमै

काठमाडौं । देशभर कोरोना भाइरस संक्रमणबाट मृत्यु हुनेको संख्या १ प्रतिशत नाघेको छ । यो तथ्यले कोरोना संक्रमणको जोखिम कायमै रहेको देखाएको छ ।...

२२ हजारमा मुल्यमा इन्फिनिक्सले नाेट सेभेन माेबाइल ल्यायाे

काठमाडौं। युवा वर्गलाई लक्षित गरेर डिजाइन गरिएको अनलाइन ड्रिभन प्रीमियम स्मार्टफोन ब्रान्ड इन्फिनिक्सले धेरै अपेक्षा गरेको Note 7 सिरिज लन्च गरेको छ । इन्फिनिक्सको...

सार्वजनिक व्यवस्थापनका नवीन अवधारणा

नेपालको सार्वजनिक व्यवस्थापनलाई नतिजामुखी एवं जनमैत्री बनाउन नयाँ सार्वजनिक व्यवस्थापनको कार्यान्वयन भइराखेको देखिन्छ । यसैक्रममा विश्वव्यापी रूपमा अवलम्बन गरिएका विषय जस्तैः व्यवस्थापकीय उदारवादको अवलम्बन,...

जुवातास खेलिरहेको अवस्थामा ६ जना पक्राउ

पर्वत । कुश्मा नगरपालिका-६ शिवालय चोकबाट जुवातास खेलिरहेको अवस्थामा ६ जनालाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ । उनीलाई नगद ७६ हजार ९ सय ६५...

ई-पेपर

RAJDHANIDAILY VIDEO

हाम्रो पात्रो

प्रमुख

भर्खरै

छुटाउनुभयो कि?

(Visited 137 times, 1 visits today)