परिचय
कुनै पनि संक्रामक रोगजनक जुन हालसालै बढेको घटना वा हदको साथ जनसंख्यामा परिचय वा पुनः परिचय गरिएको छ । उदीयमान संक्रामक रोग (ईआईडी)का रूपमा परिभाषित गरिएको छ । विगत दुई दशकमा रेकर्ड गरिएको प्रवृत्तिलाई कायम राख्दै नयाँ रोग देखापर्न थालेका छन् । परिवर्तनशील वातावरण, भूमण्डलीकरण, मानव र जनावरहरूको आन्दोलन र अन्य चालकहरूले संक्रामक एजेन्टहरूको विकासमा योगदान पु¥याउँछन्, तिनीहरूलाई नयाँ पारिस्थितिक क्षेत्रहरूमा प्रवेश गर्न अनुमति दिन्छ । एन्थ्रोपोजेनिक कारकहरूका कारण हालैका उदीयमान संक्रामक रोग घटनाहरूमा कानुनी र अवैध वन्यजन्तु व्यापार (आईडब्लूटी) गैरकानुनी आवागमन वा वन्यजन्तुको आदानप्रदान, प्रजातिहरूको अत्यधिक शोषण, बासस्थानको हानि र क्षय, विदेशी प्रजातिहरूको परिचय, विश्वव्यापी विषाक्तता र जलवायु परिवर्तन समावेश छ ।

अवैध वन्यजन्तु व्यापारले जनस्वास्थ्य, वन्यजन्तु, र पारिस्थितिकी तन्त्र अखण्डतालाई धेरै खतरा खडा गरेको हुनाले, यो उदीयमान संक्रामक रोगको प्राथमिक चालक हो । अवैध वन्यजन्तु व्यापारले नयाँ रोग प्रसारण संयन्त्र खोल्छ, जसले जुनोटिक र एपिजुटिक प्रकोपहरू निम्त्याउँछ । यो जोखिम वन्यजन्तुहरूको स्थानीय क्षेत्रबाट टाढा बिक्री र ढुवानी गर्दा बढ्छ । उदीयमान संक्रामक रोग आर्थिक स्थिरता, जैविक विविधता संरक्षण र वातावरण संरक्षणका लागि खतरा हो । आधाभन्दा बढी ज्ञात मानव रोगजनकहरू जुनोटिक हुन् । धेरै हालैका जुनोटिक उदीयमान संक्रामक रोग प्रकोपहरू वन्यजन्तुहरूबाट उत्पन्न भएका छन्, जसमा अत्यधिक रोगजनक इन्फ्लुएन्जा एच छ । एन–१, स्वाइन इन्फ्लुएन्जा एच–१ एन–१, सार्स, इबोला, मारबर्ग र एमईआरएसको उदय समावेश छ ।

सार्सको उदय र हालसालै सार्स, कोभिड–१९ को कारक एजेन्ट, उदीयमान संक्रामक रोगको महत्वपूर्ण आर्थिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई जोड दिन्छ । उदाहरणका लागि, उष्णकटिबन्धीय जंगलहरूमा वन्यजन्तुबाट मानिसमा नयाँ जुनोटिक रोगहरूको प्रसारणलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाउँदा विश्वव्यापी रूपमा यूएस डलर २२.२ र ३०.७ बिलियन खर्च हुनेछ । गैरमहामारी ईआईडी प्रकोपले सन् १९९७ देखि २००९ सम्म संयुक्त राज्यमा अमेरिक डलर ८० बिलियन नोक्सान पु¥यायो । सार्सले सन् २००३ मा विश्व अर्थतन्त्रलाई ४० बिलियन अमेरिकी डलरले असर गरेको थियो । विश्वव्यापी अर्थतन्त्रले कोभिड–१९ को महामारीका कारण उपचार, भ्याक्सिन विकास, रोग नियन्त्रण र उन्मूलनका लागि प्रतिक्रियात्मक दृष्टिकोणका कारण १५.८ ट्रिलियन अमेरिकी डलरबीचको नोक्सानी भोग्ने अपेक्षा गरिएको छ । यद्यपि, महामारीलाई नियन्त्रण गर्नका लागि विश्वव्यापी रणनीतिहरूले वार्षिक रूपमा २२ देखि ३१ बिलियन अमेरिकी डलर खर्च गर्नसक्छ ।

२८ मे २०२१ सम्म, सार्स–कोभ–२ का कारणले गर्दा विश्वव्यापी रूपमा १६९ मिलियिनभन्दा बढी मानव केसहरू र ३ दशमलन ५ मिलियनको मृत्यु रिपोर्ट गरिएको छ । यो अनुमान गरिएको छ कि महामारी चीनको वुहानको भिजेको बजारमा उत्पन्न भएको थियो, जसले यो स्थान मानिसमा सर्ने क्रममा महत्वपूर्ण थियो भनेर सुझाव दिन्छ । यद्यपि, यसको प्रसारणको जुनोटिक स्रोत निर्धारण गरिएको छैन । यो भाइरस सार्स–कोभसँग ७० दशमलव ५ प्रतिशत मिल्दोजुल्दो छ, जुन पहिले दक्षिणपश्चिम चीनको युनान प्रान्तबाट घोडाको नालमा पत्ता लागेको थियो ।

अवैध वन्यजन्तु व्यापारमा पहिचान गरिएका उदीयमान संक्रामक रोग विगत दशकमा उल्लेखनीय रूपमा बढेर गएको छ

चीनमा कोभिड–१९ देखापर्दा घोडाको नालका चमेरोहरू हाइबरनेसनमा गएकाले सार्स–कोभ–२ को पुख्र्यौली उत्पत्ति SARS–CoV–2 को पुर्ख्यौली उत्पत्ति चमेरोमा रहेको बुझाइ छ । मानव कोशिकाहरूलाई बाँध्न र संक्रमित गर्न रिसेप्टर–बाइन्डिङ डोमेन क्षेत्रमा पुनर्संयोजनको पक्षमा एम्प्लीफिकेसन होस्ट आवश्यक थियो । कुनै प्रमाणले चमेरो वा अन्य वन्यजन्तु प्रजातिहरूसँग प्रत्यक्ष लिंक प्रदान गरेको छैन ! जे होस्, यो नयाँ कोरोनाभाइरसले सन् २००३ मा सार्स प्रकोपको ईटियोलोजिकल एजेन्टका रूपमा उही रिसेप्टर प्रयोग गर्दछ, जुन मुख्य रूपमा श्वासप्रश्वास पथमार्फत फैलिएको थियो ।

उदीयमान संक्रामक रोगहरू उच्च मानव जनसंख्या घनत्व, कृषि उद्देश्यका लागि उच्च भूमि प्रयोग, गहन पशुधन र कुखुरा उत्पादन र सम्भवतः अधिक जैविक विविधता (विशेषगरी धेरै स्तनधारी प्रजातिहरू) भएका क्षेत्रमा बढी प्रचलित छन् । थप रूपमा, ईआईडीएस उच्चस्तरको जैव विविधता (हटस्पटहरू), विशाल उष्णकटिबन्धीय वनहरू र महत्वपूर्ण बासस्थान विनाश भएका उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रहरूमा बढी सामान्य देखिन्छ ।

महामारीलाई प्रभावकारी रूपमा समावेश गर्ने आवश्यकता कहिल्यै स्पष्ट भएको छैन । उपेक्षाको नतिजा कहिल्यै स्पष्ट भएको छैन । हालको संकटले विश्वव्यापीकरणको लागतलाई प्रकट गर्छ, किनकि ३०–४० मिलियन उडानहरूले प्रतिवर्ष ४ अर्बभन्दा बढी यात्रुहरू बोक्न्छन्, जसले महामारीको सुविधा उपलब्ध हुनुअघिको समयमा ग्रहभरि लाखौं मानिस र जनावरहरूको ठूलो र निरन्तर आवागमनको नेतृत्व गर्छ ।

यो विश्वव्यापी आन्दोलन, जलवायु परिवर्तनसँग संयुक्त, पुराना रोगजनकहरू पुनः देखापर्ने, कोभिड–१९ उदाउन, फैलाउन र जीवनलाई खतरामा पार्न मद्दत गर्छन् । विश्वका धेरै भागमा बसोबासको विनाश र उपनगरीय फैलावटले प्राकृतिक सन्तुलनलाई परिवर्तन गर्छ र नयाँ प्रजातिहरू र तिनीहरूका रोगहरू परिचय गराउँछ । बासस्थानको विनाश र नयाँ जनावरहरूबीचको अन्तक्र्रिया नयाँ रोगहरू फैलाउने प्रमुख कारकहरू हुन् ।

चमेरामा पनि यस्तै अवस्था भइरहेको छ किनकि बासस्थानमा भएको क्षतिले विभिन्न प्रजातिहरू एउटै गुफाहरूमा भेला हुनथालेका छन् । यसले भाइरल रोगहरूको आदानप्रदानलाई सहज बनाउँछ । लस्सा ज्वरो, इबोला भाइरस, क्यासनुर वन रोग र निपाह भाइरस उष्णकटिबन्धीय वनहरूमा एन्थ्रोपोजेनिक अशान्तिका कारण हुन् ।

यसबाहेक, स्पिलओभरको जोखिम स्पष्ट रूपमा मानव संस्कृति, बानी र धेरै जनावर समूहहरूसँग नजिकको सम्पर्कसँग सम्बन्धित व्यवहारसँग जोडिएको छ । त्यो हो, भिजेको बजार, मासुको सिकार, अवैध व्यापार र विदेशी प्रजातिहरूको परिचय । तर, हाम्रो अनुसन्धानमार्फत यसको सम्भावना वैज्ञानिक साहित्यमा अभिलेख गरिएको छ । भूमण्डलीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा रोगजनक पोखरी र नयाँ होस्टहरूमा एक्सपोजर बढाउने ज्ञात कारकहरू हुन् । यो राम्रोसँग थाहा छ कि एभियन इन्फ्लुएन्जा भाइरस चीन र दक्षिणपूर्वी एसिया (भियतनाम)मा उत्पन्न हुन्छ र बाँकी संसारमा फैलिएको छ ।

भिजेको बजार, जंगली मासुको खपत र जंगली जनावरका प्रजातिहरूको अत्यधिक फसलले प्रजातिहरू लोप हुने मात्र होइन, मानव–वन्यजन्तु सम्बन्धलाई एक किसिमले परिवर्तन गर्दै छ, जसले हजारौं वर्षदेखि मानिसहरूमा निहित व्यवहार र सांस्कृतिक विशेषताहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । गरिबी, वन फँडानी, बासस्थानको हानि र मानव व्यवहार उदीयमान संक्रामक रोगका प्रमुख कारकहरू हुन् । कोभिड–१९ को प्रकोपका कारणहरू प्रायः यिनै हुन् । स्थानीय क्षमता निर्माण, एकीकृत अनुसन्धान र ट्रान्सडिसिप्लिनरी सहयोग यी जटिल समस्याहरू समाधान गर्ने एक मात्र तरिका हुनेछ, जुन धेरै अवस्थामा मानवताका लागि विपत्ति हुनसक्छ । हाम्रो विचारमा यी बजारहरूलाई प्रतिबन्धले मात्र समाप्त गर्दैन तर तिनीहरू भूमिगत हुनसक्छन् । तसर्थ, आपूर्ति शृंखलाका सबै तत्वहरू र त्यसलाई सहज बनाउने भ्रष्टाचारलाई सम्बोधन गर्न प्रयास गरिनुपर्छ ।

परिवर्तनशील वातावरण, भूमण्डलीकरण, मानव तथा जनावरको चलायमान गतिविधिले संक्रामक रोग नयाँ पारिस्थितिकीय प्रणालीमा प्रवेश पाइरहेका छन्

जनस्वास्थ्यको संरक्षण सुनिश्चित गर्न अवैध वन्यजन्तु व्यापारको अनुगमन र कार्यान्वयनमा बढ्दो ध्यान दिनुपर्छ ’cause सामानको आवागमन विश्वव्यापीकरणसँगै विस्तार हुँदै जान्छ र उदीयमान रोगहरूको सम्भावना बढ्छ । यस अध्ययनले उपलब्ध डाटाको मूल्यांकन ग¥यो र वैज्ञानिक साहित्यमा रोगजनक मार्गहरूको विस्तृत शृंखला प्रस्तुत ग-यो । तर, अधिक व्यापक अनुगमनका साथ, अवैध वन्यजन्तु व्यापारमा ईआईडी जोखिमहरूको पूर्ण मात्रात्मक परिदृश्य प्राप्त गर्न सकिन्छ । हामी सबै एक अर्कासँग जोडिएका छौं र परम्परागत पारिस्थितिक ज्ञानले जैव विविधता हाम्रो स्वास्थ्यका लागि राम्रो छ भनेर जोड दिन्छ । यसबाहेक, रोकथाम महत्वपूर्ण छ र नियन्त्रणभन्दा कम खर्चिलो छ– यो सक्रिय छ, प्रतिक्रियाशील छैन ।

हामीसँग नरम शासनका लागि पहिले नै विश्वव्यापी संरचनाहरू छन्– एफएओ, डब्ल्यूएचओ, ओआईईबीचको स्वास्थ्य त्रिपक्षीय सम्झौता, विश्व बैंकद्वारा समर्थित र प्रभावलाई ड्राइभ गर्न स्थानीय क्षमता निर्माण । वास्तवमा, यी अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरू, संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (यूएनईपी)सँग मिलेर महामारीलाई कसरी रोक्न सकिन्छ भन्ने ’bout हाम्रो बुझाइमा सुधार गर्न दीर्घकालीन कार्य योजना विकास गर्न अति आवश्यक एक स्वास्थ्य उच्च–स्तरीय विशेषज्ञ प्यानल गठन गरेका छन् । विश्वभर हरेक दिन वन्यजन्तुको अवैध तस्करी हुने गरेको छ । अवैध वन्यजन्तु व्यापारले उदीयमान संक्रामक रोग घटनाहरू हुने अवसरहरू सिर्जना गर्छ । उदीयमान संक्रामक रोग वन्यजन्तु, पारिस्थितिकी तन्त्र र सार्वजनिक स्वास्थ्यका लागि ठूलो खतरा हो । अवैध वन्यजन्तु व्यापारमा पहिचान गरिएका उदीयमान संक्रामक रोग प्रवृत्तिहरू विगत दशकमा उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । पहिचान गरिएका रोगहरूमध्ये लगभग ६० प्रतिशत जुनोटिक (जनावर र मानवबीचको संक्रामक) थिए र जनस्वास्थ्यका लागि खतरा उत्पन्न भयो । अवैध वन्यजन्तु व्यापारको निगरानी र रोकथाम गर्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ । हामी विस्तारित शिक्षा र नीति परिवर्तनमार्फत पारिस्थितिकीको कार्यलाई पुनस्र्थापित गर्नसक्छौं ।