Sunday, May 9, 2021
Home बिचार सांस्कृतिक चाड: पाहाँचः-हे

सांस्कृतिक चाड: पाहाँचः-हे

प्रेममान डंगोल,

सांस्कृतिक सम्पदा र परम्परागत शैलीका विभिन्न चाडवाडका धनी उपत्यकाका नेवारले प्राचीनकालदेखि मनाउँदै आएको चाडमध्ये पाहाँचः-हे चाडको ठूलो महत्व छ । नेवारले मनाउँदै आएको चाडपर्वकै कारणले नेपालको संस्कृति र राष्ट्रियतालाई संरक्षण गरिराखेको छ । नेवार जातिको आफ्नो मौलिकताले भरिएको चाडवाड नेपालकै सांस्कृतिक धरोहरको रूपमा रहँदै आएको छ भने विश्वमा नै नेपालको पहिचानाको रूपमा पनि रही आएको छ ।

पाहाँचः¥हे विशुद्ध नेवारी संस्कृतिमा आधारित पर्वले उपत्यकामा एउटा छुट्टै रौनक छाएको हुन्छ । पाहाँ भन्नाले नेपाल भाषामा पाहुना र चः¥हेको अर्थ चतुदर्शी हो । नेवारी संस्कृतिमा पाहुनाको ठूलो स्थान छ । पाहुनालाई देउता झैं मानेर बडो श्रद्धाका साथ स्वागत सत्कार गरिन्छ । त्यसैले आफ्ना साथीभाइ, इष्टमित्रहरूलाई आमन्त्रण गरेर भोज खुवाउने गरिन्छ । पाहाँच¥हे विशुद्ध प्राकृतिक वातावरण, खानपान र रहनसहनसँग जीवनको व्यावहारिक अस्तित्व समायोजन गर्ने पर्व हो । जाडो सकिएको र गर्मी सुरु हुने हुँदा हुरी बतास, वर्षात र अनेक थरीका रोगबाट बच्ने उपायको खोजी गर्ने धार्मिक प्रवृत्ति नै नेवार समाजमा पाहाँचः¥हे पर्वले लिएको पाइन्छ ।

पाहाँचः¥हे चाड चैत्र कृष्ण चतुर्दशीदेखि प्रतिपदासम्म तीन दिन उपत्यकाका नेवारले विभिन्न किसिमले मनाउने गर्छन् । हिन्दू वा बौद्ध नेवारले बडो श्रद्धाका साथ यो चाडलाई रमाइलोसँग मनाउने गर्दछन् । पाहाँचः-हेका दिन काठमाडौंका टोल टोलमा रहेका गणेश, देवीलगायतका देउताहरूलाई कुखुरा, हाँस, बोका बलि दिने गरिन्छ । यो दिन टोल टोलमा देउताका खट घुमाएर जात्रा गरिने भएकोले ज्यादै रमाइलो हुन्छ ।

पाहाँचः¥हेका दिन टोल टोलमा रहेका लुकुमहाद्यः (लुकेको महादेव)लाई पूजा गरिन्छ । फोहर भएको ठाउँमा लुकिरहेका महादेवलाई धुलो माटो खसेर मुनि गाडी रहेको शिवलिंगलाई सफा सुग्धर गरी पूजा गरिन्छ । पिशाचको रूपमा लुकेर बसेको महादेवलाई पिशाच चतुर्दशीका दिन पूजा गरिँदै आएको हो । लुकुमहाद्यःलाई विशेष गरेर लसुन, भटमास, माछा, छ्वयला, चिउरा राखेर समयबजी चढाउनुका साथै जाँड रक्सी पनि चढाउने गरिन्छ । साथै लुकुमाद्यःलाई सुनको फूल र चाँदीको फूल पनि चढाइन्छ । यसरी फूल चढाउँदा सुनको फूल भनेर तोरीको फूल र चाँदीको फूल भनेर मुलाको फूल चढाउने गरिन्छ ।

महादेव जस्तो द्यौतालाई समेत पिशाचको रूपमा फोहरभित्र किन लुकेर बस्नुपरेको होला ? भन्ने सम्बन्धमा एउटा किंवदन्तिअनुसार एकपटक महादेवले शनिलाई शनि लाग्दा धेरै दुःख हुन्छ भन्छन्, कस्तो हुन्छ हँ भनी सोध्नुभएछ । तब शनिले पनि हजुरलाई लाग्छ अनि थाहा हुनेछ भन्ने जवाफ दिएछन् । महादेवले छक्क पर्दै मलाई पनि तिमीले छुन सक्छौ त भन्ने प्रश्न गर्दा शनिले हजुरलाई पनि छुने समय आउँदै छ । हजुरको जानकारीका लागि यो समयमा म आउनेछु र हजुरलाई हुनेछु भनी जवाफ दिएछन् । अनि शनि आफ्नो बाटो लागेछन् ।

शनिले छुने समय पनि आयो अर्थात् शनि लाग्ने समय आएछ र महादेव लुक्न गएछन् फोहर फाली राखेको डुंगुरभित्र । अब शनिले मलाई कसरी छुन्छ हेरौंला भन्दै महादेव हिलो माटो फोहर मुन्तिर लुकेर बसिरहे ।

किंवदन्तीअनुसार हामीले दुःख पाएका आफन्त वा कोही कसैलाई पनि हेला गर्नुहुँदैन, धनीलाई गरिने व्यवहार र गरिबलाई गर्ने व्यवहारमा फरक पार्नुहुँदैन

पिशाच चतुर्दशीका दिन शनि, महादेव लुकी रहेको ठाउँमा आइपुग्यो र महादेवलाई भन्यो–मैले देखिहालें नि । तर महादेवले सोधेछन् –‘खोइ त तिमीले मलाई छोएको ?’ तब शनिले पनि जवाफ दिएछ–‘हजुरलाई मैले नछोएको भए हजुर यसरी फोहर भित्र लुकेर बस्नु पथ्र्याे र ? मैले त हजुरलाई उही समयमा छोइसकेको थिएँ जुन समयमा हजुर यहाँ लुक्न आउनुभएको थियो ।’ शनिको जवाफ सुनेर महादेव लाजले भुतुक्क भएछन् । यो कथानक घटनाबाट के शिक्षा पाइन्छ भने जुनसुकै शक्ति किन नहोस्, जतिसुकै ठूलो मान्छे किन नहोस् उसका पनि दुर्दिन आउन सक्छ । सबैलाई सधैं एकनाश हुँदैन, दशा लाग्न सक्छ, दुःख हुन सक्छ । महादेवजस्ता देवतालाई त शनि दशा लागेर हिलो फोहरभित्र बस्नुप¥यो भने हामी मानिसमा पनि उतारचढाव आउन सक्छ । त्यसैले कहिले पनि घमण्ड गर्नुहुँदैन भन्ने शिक्षा लिएर जस्तै सुख र दुःखमा पनि एकनाश हुनुपर्छ र सबैसँग समान व्यवहार गर्नुपर्छ ।

पाहाँचः¥हेको भोलिपल्ट औंसीका दिन टोल टोलपिच्छे बालबालिकाहरूलाई ‘मरःजा’ खुवाउने परम्परा छ । एक किसिमले कन्या–कुमार खुवाए जस्तै गरी खुवाउने यस ‘मरःजा’ खुवाउँदा व्रतबन्ध नगरेका र बेल विवाह नगरेका सानासाना बालबालिकाहरूलाई खुवाउने गरिन्छ । अजिमाको प्रसादको रूपमा दालभात तरकारी खुवाउने गरिन्छ । यसरी ‘मरःजा’ खुवाउने एउटा गुठी नै चलाई आएको पाइन्छ । श्रद्धालु व्यक्तिहरूले यस अवसरमा कसैले चक्लेट, कसैले बिस्कुट र कसैले मिठाई पनि बालबालिकाहरूलाई वितरण गर्ने गर्छन् । यसरी विभिन्न परिकार वितरण गर्नेहरूको घुइँचो नै लागेको हुन्छ । अजिमाको प्रसाद ‘मरःजा’ खुवाएपछि बालबालिकाहरूलाई भुतप्रेतले छुँदैन र अनेकौं रोग लाग्नबाट बचाउँछ भन्ने नेवार समाजमा गहिरो विश्वास रहेको पाइन्छ ।

पाहाँचः¥हेःको अवसरमा मकलको आगोमा इकाःपकाः (रायो–सस्युं) बालेर त्यसको धुँवा घरभरि उठाउने परम्परा छ । यसबाट घरमा भूत प्रेत, रोग, शोक र बोक्सी जस्ता दुष्ट आत्माबाट मुक्ति पाइन्छ भन्ने मान्यता छ ।

पाहाँचः¥हेको भोलिपल्ट दिउँसो घोडेजात्रा मनाउने भनेर टुँडिखेलमा घोडा कुदाउने गरिन्छ । उपत्यकाका प्रत्येक गाउँ, नगर र बस्तीको छुट्टाछुट्टै पहिचानमुखी पर्वहरू रहेका छन् । ती पहिचानमध्ये पाहाँचः¥हेलाई येँ नखः अर्थात काठमाडौं सहरको पर्व पनि भनिन्छ । घोडेजात्रा काठमाडौंको पर्व भनिए तापनि ललितपुरको भोलाख्यःमा रक्सी खुवाएर मात्तिएको एउटा मात्र घोडा कुडाएर घोडेजात्रा मनाउने परम्परा छ । त्यस्तै भक्तपुरमा पनि परालको घोडा बनाएर दौडाउने गरिन्छ । एउटा कथनअनुसार मल्ल कालमा काठमाडौं र पाटनका राजाहरू बीच ठूलो झगडा भएछ । काठमाडौंको टँुडिखेलमा देखाउने घोडेजात्रा आफ्ना देशका जनताहरूले हेर्न नजाओस् भनी ललितपुर बालकुमारी नजिक भोलाःख्यःमा अनौठो प्रकृतिको एउटा मात्र घोडा कुदाउने जात्रा मनाउने चलन रही आएको हो ।

पाहाँचः¥हेको रातमा टेबहालको भद्रकाली, बटुटोलको भद्रकाली देवीका खट टुंडिखेलमा ल्याउँछ । अनि कंकेश्वरी देवीको खट पनि ल्याउँछ र देउता जुधाउने भनेर टेबहाल वटुका देवीहरूको खटमा चढेर बसेका मानिसहरूको हातमा रहेको बलिरहेको तिंप्वाः (एक किसिमको परालको मसाल ) साटासाट गरेर तीनपटक खट घुमाएर फर्काउने गरिन्छ । शुद्ध रात्रिमा हुने यो देउता जुधाउने जात्रा एकदम रमाइलो र रोचक हुन्छ । भोलीपल्ट दिनभर टोलका प्रायः सबै स्थानमा गाजा बाजाका साथ खट घुमाएर जात्रा गरिन्छ र घर घर बाट दिइने पूजा ग्रहण गरिन्छ ।

पाहाँचः¥हेको तेस्रो दिन अर्थात प्रतिप्रदाका दिन असनमा देउता जुधाउने गरिन्छ । त्यो दिन पनि टेबहाल र वटुका भद्रकाली देवीका खटहरू असन दोबाटोमा दिउँसो ल्याइन्छ । अनि कंकेश्वरी अजिमाको खट जुधाउन असनमा ल्याइन्छ । टेबहाल र बटुका भद्रकाली अजिमाको खटका तर्फबाट बलिरहेको तिंप्वाः कंकेश्वरी देवीको खटसँग साटेर तीनपटक खट घुमाएर ठूलो जनमानसका साथ देउता जुधाउने जात्रा सम्पन्न गरिन्छ । यसरी देवीका दिदी बहिनी बिच भेटघाट गर्ने जात्रा भव्य रूपमा मनाउने गरिन्छ । यस अवसरमा असनवासीका घरका झ्याल झ्यालबाट जात्रालु भक्तजनहरूको स्वागतार्थ ल्वंचाःमरी फ्याँकेर हर्ष बढ़ाइ ज्ञापन गर्ने गर्दछन् । यो जात्रा हेर्ने धेरै मानिसको असनमा भीड नै लागेको हुन्छ ।

पाहाँचः-हे विशुद्ध प्राकृतिक वातावरण, खानपान र रहनसहनसँग जीवनको व्यावहारिक अस्तित्व समायोजन गर्ने पर्व हो

एक आख्यानअनुसार अष्टमातृका दिदी बहिनीहरूमध्ये एक धेरै सन्तानकी आमा लुती अजिमाँ (इन्द्रायणी) पनि पाहाँचः-हेको भोज खान झुत्रै लुगा लगाएर माइती गइछन् । तर गरीबिका कारण माइतीमा समेत गरिब छोरीलाई राम्रा लुगा गहना लगाएर आएको अन्य छोरी ज्वांइका साथ बसि खान दिएन छन् । भोक लागेको बेला भोज देखेपछि लुती अजिमाँका बच्चाहरू भोक लाग्यो भोक लाग्यो भनी कराइ रहँदा पनि कसैले कुनै वास्ता नगरेपछि मनमा ठूलो सन्ताप लिई बच्चाहरूलाई साथै लिइ फर्केछन् । फर्कदै गर्दा बाटोमा एउटा फर्सि भेटिन । घर गएर यही फर्सी उसिनेर भए पनि बच्चाहरूलाई खुवाउनु प¥यो भनी काट्दा फर्सी त सुनमा परिणत भएछ । भित्र सुनैसुन रहेछ । उक्त सुनको कारण धनी भएको लुती अजिमा अर्को पटक झकि झकाउ भई माइती जाँदा अत्यधिक मान सम्मानका साथ भोज खुवाउन थाले ।

तर लुती अजिमाको पालो खान दिएको भोज जथाभावी गहना लुगामा दल्न थालिन् । यो देखेर सबै अजिमा दिदी बहिनीहरूले यो के गरेको भनि सोध्दा ‘जब म गरिब खान नपाएको अवस्थामा थिएँ यही घरबाट भोकै फर्काइयो आज म सुखी सम्पन्न छुं मान सम्मानका साथ खाना ल्याइयो । यो खाना मेरो लागि होइन रहेछ, यो लुगा र गहनाको लागि रहेछ’ भनि बाहिर निस्किन । ‘मिखा कां नं भ्वय् खं, वसः कां नं भ्वय् मखं’ अर्थात आँखा कानोले भोज देख्छ लुगा कानोले भोज देख्दैन रहेछ भन्दै लुती अजिमाँले पाहाँचः-हे बहिष्कार गरेको कारण लुती अजिमाँ इन्द्रयणीको जात्रा मात्र बाला चतुर्दशीका दिने हुने गर्दछ ।

यो किंवदन्ती अनुसार हामीले के बुझ्नुपर्छ भने दुःख पाएका आफन्त वा कोही कसैलाइ पनि हेला गर्नुहुँदैन । धनीलाई गरिने व्यवहार र गरिबलाई गर्ने व्यवहारमा फरक पार्नुहुँदैन । सबैलाई समान व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने ज्ञान यो पाहाँचः¥हे पर्वले हामीलाई दिएको छ ।

कलिगत सम्बत ३८२५ मा राजा गुणकामदेव द्वारा स्थापित लुमधिअजिमा, कङग अजिमा, म्हेपि अजिमा, मैती अजिमा, तकति अजिमा, न्यतमरु अजिमा, बछला अजिमा सात दिदी बहिनीको जात्रा पाहाँचः¥हेका दिन टुंडिखेल र असनमा हुने परम्परा रहेता पनि हाल कंग अजिमा, लुमडी भद्रकाली बटु र टेबहाः अजिमाको खट मात्र जात्रा हुने गरेको छ ।

(Visited 64 times, 1 visits today)
Loading comments...

आजको समाचार

अक्सिमिटर कालोबजारी गर्ने तिवारी पक्राउ

वीरगन्ज । कोरोनाले शरीरको अक्सिजन कम गराउने हुँदा बेला–बेला शरीरको अक्सिजन मापन गर्न चिकित्सकले आमसर्वसाधारणलाई सल्लाह दिएका छन् । अहिले औषधी पसलमा पल्स अक्सिमिटर...

अस्पतालमा शैया भरिभराउ, पेटीमा बिरामीको छटपटी

काठमाडौं । केही दिनयता कोरोना संक्रमण दर दैनिक आठ हजारमाथि पुग्न थालेको छ । संक्रमित संख्या बढेसँगै मृत्यु दरसमेत बढ्ने क्रममा रहेको छ । देशभरका...

काभ्रेमा अक्सिजनसहितको आइसोलेशन सेन्टर

काभ्रेपलाञ्चोक । पछिल्लो समय जिल्लामा कोरोना संक्रमितको संख्या बढ्दै गएको छ । जिल्लामा सक्रिय संक्रमितको वृद्धि भएसँगै जिल्लाका स्थानीय तहले संक्रमितको उपचारमा सहजताका लागि...

पालिकाले संचालन गरेको अस्पतालबाट सात बर्षिय बालक कोरोना जितेर घर फर्किए

गुल्मी । मदाने गाउँपालिकाले संचालन गरेको कोभिड–१९ अस्पतालबाट सात बर्षिया बालकले कोरोना जितेका छन् । मदाने गाउँपालिका– १ अग्लुङका सात बर्षिया बालक राजेश राउतले...

कांग्रेस रणनीति : ओलीलाई रोक्ने, चुनाव आफैं गराउने

काठमाडौं । प्रमुख प्रतिपक्षी नेपाली कांग्रेसले प्रधानमन्त्रीलाई प्रतिनिधि सभामा विश्वासको मत पुग्नबाट रोक्ने र आफ्नै नेतृत्वमा बहुमतको सरकार बनाएर चुनाव गराउने रणनीति अख्तियार गरेको...

साताका लोकप्रिय समाचार

रेम्डिसिभिरको कालोबजारी रोक

कोरोना महामारीको दोस्रो लहरको संक्रमण बढ्दै जाँदा बिरामीका लागि आवश्यक पर्ने औषधीको अभाव देखिन थालेको छ । औषधी अभावका कारण दुःख झेलिरहेका बिरामी बाध्यात्मक...

निषेधाज्ञाको मौकामा धमाधम सडक सिंगारपटार

काठमाडौं । सरकारले निषेधाज्ञाको मौका छोपेर सडकमा मार्किङ गर्ने, जेब्रा क्रसिङ बनाउने तथा सडक सिंगारपटारको काम धमाधम अघि बढाएको छ । सडक डिभिजन कार्यालय...

रौतहटमा ७१ बेडकोे अस्पताल निमार्ण

रौतहट । दिनप्रतिदन कोरोना संक्रमितको संख्या बढदै गएपछि रौतहटको बिभिन्न ३ स्थानमा ७१ बेडको अस्पताल निमार्ण भएको छ । गौर अस्पतालमा १५ वेडको मोनिटरसहितको एचडियु,...

ओलीलाई जसपाको मत

काठमाडौं । जनता समाजवादी पार्टी (जसपा)ले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई विश्वासको मत दिने भएको छ । प्रधानमन्त्री ओलीले विश्वास मत लिने निर्णय मन्त्रिपरिषद् बैठकबाट...

नागरिकको जीवन रक्षा सरकारको पहिलो दायित्व : प्रधानमन्त्री

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सोमबार देसवासीको नाममा सम्बोधन गरे । मुलुक कोरोना संक्रमणले अक्रान्त भएको बेला प्रधानमन्त्रीले देशवासीका नाममा सम्बोधन गरेका थिए । प्रधानमन्त्री...

ट्रेन्डिङ

तालिबानी आक्रमणमा १९ सैनिक मारिए

कुन्दुज । तालिबानी लडाकू समूहले अफगानिस्तानको दुई ओटा प्रान्तमा गरेको आक्रमणमा परी कम्तीमा १९ अफगान सैनिक मारिएका सरकारी अधिकारीले जानकारी दिएका छन् । अफगानिस्तानको उत्तरी...

भक्तपुर अस्पतालमा सुत्केरीको मृत्यु, कोरोनाको आशङ्कामा सेवा बन्द

भक्तपुर । भक्तपुर अस्पतालमा एक सुत्केरीको मृत्यु भएपछि अस्पतालको सबै सेवा बन्द भएको छ । सुत्केरी व्यथा लागेपछि आइतबार साँझ अस्पताल आएकी सिन्धुपाल्चोक लिसङ्खु...

दाहाल–नेपाल समूहको शक्ति प्रदर्शन (फाेटाेफिचर)

काठमाडौँ । प्रतिनिधिसभा विघटनको विरोधमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) दाहाल–नेपाल समूहले राजधानीमा शक्ति प्रदर्शन गरेकाे छ । राजधानीका विभिन्न स्थानबाट विरोध जुलुस निकालेको छ...

कम्पनी परिवर्तन गरेका नेपाली कामदारले पुनः कोरिया आउन पाउने

सिओल । दक्षिण कोरियामा इपिएस प्रणालीअन्तर्गत काम गरिरहेका नेपालीलगायत विदेशी कामदारले अब काम गरेको कम्पनी परिवर्तन गरे पनि कमिटेड (प्रतिबद्ध) कामदारका रूपमा दोस्रोपटक कोरिया...

लकडाउनबाट प्रभावित २ सय ७८ परिवारले राहत पाए

सर्लाही । सर्लाहीको मलंगवा नगरपालिकामा लकडाउनबाट प्रभावित २ सय ७८ अति विपन्न तथा दलित परिवारले राहत पाएका छन । कोरोना भाइरस नियन्त्रणका...

भेटियो सिन्धुलीगढी युद्धकालिन भाले खुँडा, ऐतिहासिक घरेलु हतियार खोजी हुदै

सिन्धुली । सिन्धुलीगढी युद्धमा प्रयोग भएका घरेलु हतियार तथा तत्कालिन पुरातात्विक, ऐतिहासिक सामग्रीको खोजी सुरु भएको छ । कमलामाई नगरपालिका वडा नं. ३ मा...

भ्रष्टाचार बढेको भन्दै राजदेवी नगरपालिका अगाडि सर्वदलीय धर्ना

गौर । रौतहटको राजदेवी नगरपालिकाका नगरप्रमुख धीरेन्द्र कुमार सिंहले भ्रष्टाचार र अनियमितता गरेको भन्दै नेता तथा स्थानीयले नगरपालिकाको कार्यालय अगाडि धर्ना दिएका छन् । शुक्रबार...

कोरोना संक्रमितले खाना खाएको घर र टोल सिल गरियो

सिन्धुली । काठमाडौंमा मंगलबार कोरोना संक्रमण पुष्टि भएकी महिलाले खाना खाएको आफन्तको घरसहित ५ घर स्थानीय प्रशासनले सिल गरेको छ । कमलामाई नगरपालिका वडा...

एक तोला सुनको मूल्य ९९ हजार

काठमाडौँ । कोभिड–१९ को महामारीका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अस्थिर रहेको सुनचाँदीको मूल्य स्थानीय बजारमा आज पनि रूपमा बढेको छ । बुधबार प्रतितोला रु ९८...

तनहुँमा बस पल्टिँदा किचिएर महिलाको मृत्यु

तनहुँ । जिल्लास्थित ब्यास-१२ घाँसीकुवामा बस पल्टिँदा सोही बसले किचिएर एक महिलाको मृत्यु भएको छ। दुर्घटनामा जिल्ला गोर्खा नगरपालिका-१८ बस्ने बर्ष २५ की शर्मिला ठकुरीको...

प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिनुपर्छः महामन्त्री कोइराला

काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री डा. शशांक कोइरालाले सर्वोच्च अदालतले नेपाली जनतालाई न्याय दिएको टिप्पणी गरेका छन् । न्यायालयले पञ्चायतको कालरात्रीमा पनि बीपी कोइराला,...

अन्योलमा ओली, दाहाल र प्रदेश पदाधिकारी छलफल

काठमाडौं । सत्तारुढ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) अध्यक्षद्वय केपी शर्मा ओली, पुष्पकमल दाहाल र कर्णाली प्रदेश पदाधिकारी छलफल अन्योलमा परेको छ । कर्णाली प्रदेश...

ई-पेपर

RAJDHANIDAILY VIDEO

प्रमुख

भर्खरै

छुटाउनुभयो कि?

(Visited 150 times, 1 visits today)