परिचय
बर्दिया नेपालको सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण संरक्षित क्षेत्र हो । यसलाई १९७६ सालमा संरक्षित क्षेत्रको रूपमा तोकिएको छ र बंगाल बाघ, एक सिंगे गैंडा, एसियाली हात्ती र घरियाल (गोही) जस्ता लोपोन्मुख र खतरामा परेका प्रजातिको घर हो । यस निकुञ्जमा शताब्दियौंदेखि यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने र जीविकोपार्जनका लागि निकुञ्जका स्रोतसाधनमा निर्भर रहेका विभिन्न समुदायको पनि उल्लेख्य जनसंख्या रहेको छ । नेपालको बर्दियामा रहेको गेरुवा क्षेत्र वनस्पति र जीवजन्तुको विशाल शृंखला भएको जैविक विविधतायुक्त क्षेत्र हो । तर, यो क्षेत्र वन्यजन्तु र मानवबीचको द्वन्द्वको स्थल पनि बनेको छ, विशेषगरी धेरै वर्षअघिदेखि । यस प्रतिवेदनले बर्दियाको गेरुवामा वन्यजन्तु र मानवबीचको द्वन्द्वको एक सिंहावलोकन प्रदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।

मानव र जंगली जनावरबीचको द्वन्द्व संसारका धेरै भागहरूमा बढ्दो चिन्ताको विषय हो । यो समस्या विशेषगरी नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशमा प्रचलित छ, जहाँ ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिस वन्यजन्तुको बासस्थानको नजिक भएका कारण वन्यजन्तुसँग सम्पर्कमा आउने सम्भावना बढी हुन्छ । नेपालको गेरुवा क्षेत्र यस्तो द्वन्द्व रहेको क्षेत्रको प्रमुख उदाहरण हो र यस प्रतिवेदनले यस समस्याको मूल कारण, प्रभाव र सम्भावित समाधान खोज्ने लक्ष्य राखेको छ ।

मुख्य कारण
गेरुवामा दसकौंदेखि जंगली जनावर र मानिसबीचको द्वन्द्व जारी रहेको छ, जसको मुख्य कारण जनावरको बासस्थानमा मानव अतिक्रमण रहेको छ । यो द्वन्द्व वन फँडानी, कृषि विस्तार, पार्क र ’round सडक र पूर्वाधार निर्माणजस्ता कारकले बढाएको छ । द्वन्द्वको सबैभन्दा महŒवपूर्ण स्रोतमध्ये एक जंगली जनावर, विशेषगरी हात्ती, गैंडा, मृग, आदि द्वारा बाली आक्रमणको मुद्दा हो । यी जनावर प्रायः कृषि खेतमा प्रवेश गर्छन् र बालीहरूमा ठूलो क्षति पु¥याउँछन्, जसले यस क्षेत्रका किसानलाई ठूलो आर्थिक नोक्सान पु¥याउँछ । कतिपय अवस्थामा, यसले किसानले बाली जोगाउने प्रयासमा जंगली जनावर मार्ने बदला लिने गरेको छ ।

निकुञ्ज तथा आरक्षका वरिपरि पार्क व्यवस्थापनसहित स्थानीय समुदायलाई बफर जोनहरूको आभाष दिनेगरी क्षेत्र निर्धारण गरिनुपर्छ

द्वन्द्वको अर्को स्रोत वन्यजन्तुले मानिसमाथि आक्रमण गर्ने खतरा हो । यो विशेषगरी बाघका लागि साँचो हो, जुन यस क्षेत्रमा मानिसलाई आक्रमण गर्न र मार्न जानिन्छ । यी आक्रमण प्रायः जनावरले खतरा महसुस गरेको वा तिनीहरूको क्षेत्रमा मानव अतिक्रमणको परिणामको हो ।

प्रभाव
मानव र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्वले दुवै पक्षलाई धेरै नकारात्मक असर पार्छ । मानिसका लागि, यसले चोटपटक वा मृत्यु, बाली वा पशुधनको हानि, र सम्पत्तिमा क्षति पु¥याउन सक्छ । जंगली जनावरहरूका लागि, यसले चोट वा मृत्यु, बासस्थानको क्षति, र जनसंख्या घटाउन सक्छ ।

गेरुवा क्षेत्रमा द्वन्द्वले स्थानीय समुदायमा ठूलो प्रभाव पारेको छ । वन्यजन्तुले बाली खाँदा वा गाईवस्तु मार्दा क्षति भएको किसानले बताएका छन् । यसबाहेक, जंगली जनावरसँगको भिडन्तका कारण घाइते वा मृत्यु हुने धेरै घटना छन् । वन्यजन्तुको जनसंख्यामा प्रभाव पनि महत्वपूर्ण छ, किनकि तिनीहरूको बासस्थान लगातार अतिक्रमण भइरहेको छ, जसले गर्दा जनसंख्याको संख्यामा गिरावट आएको छ ।

सम्भावित संरक्षण प्रयास
गेरुवामा वन्यजन्तु र मानिसबीचको द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि धेरै संरक्षण प्रयास लागू गरिएको छ । नेपाल सरकारले निकुञ्जका वन्यजन्तुलाई सिकारी र अन्य खतराबाट जोगाउन वन गार्ड र चोरी सिकार विरोधी इकाइहरूको सञ्जाल स्थापना गरेको छ ।

मानव र वन्यजन्तु दुवैलाई सन्तुलनमा राख्ने समाधान गर्न सरकार, पार्क व्यवस्थापन, स्थानीय समुदाय र संरक्षण संस्थाआदि सरोकारवालाले मिलेर काम गर्नु आवश्यक छ

पार्क व्यवस्थापनले स्थानीय समुदायहरूसँग पार्क वरिपरि बफर जोनहरू स्थापना गर्न काम गर्छ, जुन तोकिएको क्षेत्र हो जहाँ मानव गतिविधि प्रतिबन्धित छन् वा जनावरको बासस्थानमा थप अतिक्रमण रोक्न निगरानी गरिन्छ । बर्दियाको गेरुवामा वन्यजन्तु र मानिसबीचको द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि फेन्सिङ प्रभावकारी उपाय हो । फेन्सिङको प्रावधान यसको प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्न सावधानीपूर्वक योजना र कार्यान्वयन आवश्यक छ । यद्यपि, बार लगाउने लागत प्रायः आर्थिक नोक्सान रोक्न र मानवजीवनको रक्षा गर्ने फाइदाबाट बढी हुन सक्छ । यसबाहेक, पार्क अधिकारीहरूले वन्यजन्तुबाट हुने बालीनाली क्षतिको किसानलाई क्षतिपूर्ति दिन धेरै कार्यक्रम पनि लागू गरेका छन् ।

साथै, निकुञ्जको वन्यजन्तु संरक्षणको महत्व र संरक्षणको आवश्यकता’bout स्थानीय समुदायमा सचेतना जगाउने प्रयास गरिएको छ । स्थानीय विद्यालयमा शैक्षिक कार्यक्रम र स्थानीय सामुदायिक समूहसँग मिलेर पारिस्थितिक पर्यटनलाई आम्दानीको वैकल्पिक स्रोतका रूपमा प्रवद्र्धन गरेर यो उपलब्धि हासिल भएको हो ।

निष्कर्ष
बर्दियाको गेरुवामा वन्यजन्तु र मानवबीचको द्वन्द्व एउटा जटिल समस्या हो जसलाई सम्बोधन गर्न बहुआयामिक दृष्टिकोण आवश्यक छ । द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि प्रयास भइरहे पनि यस क्षेत्रमा मानव र वन्यजन्तुबीच दिगो सहअस्तित्व हासिल गर्न अझै लामो बाटो तय गर्न बाँकी छ । यस क्षेत्रका मानव र वन्यजन्तु दुवैको आवश्यकतालाई सन्तुलनमा राख्ने समाधान खोज्न सरकार, पार्क व्यवस्थापन, स्थानीय समुदाय र संरक्षण संस्थालगायत सरोकारवालाले मिलेर काम गर्नु आवश्यक छ ।