कपिलवस्तु । सूर्य अझै गुलाबी ढल्क्दै गर्दा शुद्धोधन गाउँपालिका–३, गुलरीका डफाली परिवारको पुरानो घर वरिपरि हल्का चिसो हावा चलिरहेको थियो। आँगनमा बिछ्याइएको झोला र बालबालिकाका खेलौना अझै ओसले भिजेका थिए। अबु हरेरा डफाली ढोकामा टाँसिएको कागज बारम्बार हेर्छन्। जिल्ला र उच्च अदालतको फैसला। आँखामा डर, मनमा हलचल।

“हाम्रो घर सार्वजनिक सडकभित्र परेको छ,” उनले बिचल्ली भरेर भन्छन्। उनका शब्दमा केवल क्रोध मात्र होइन, विगतका वर्षहरूको सम्झना पनि मिसिएको थियो। बच्चा हुर्किएका आँगन, दादीको पुरानो भान्साको कोठा, वरिपरि रहेका हरियो बोटबिरुवा। यो घर केवल पर्खाल र ढोकाबाट बनेको होइन; यो परिवारको इतिहास र पहिचान थियो।

सडक विवादको जड नापी कार्यालयको नक्शामा देखिन्छ। साबिकको लबनी गाविस–३ अन्तर्गत कित्ता नम्बर ७२० मा रहेको सडकलाई बेवास्ता गर्दै अदालतले नयाँ नक्शा, कित्ता नम्बर ७१८, अनुसार निर्णय गरेको छ। यसको अर्थ, प्रयोगमा रहेको सडकको मध्यबिन्दु करिब २७ मिटर उत्तरतर्फ सारिने स्थिति सिर्जना भएको छ।

तर सडक डिभिजन कार्यालय शिवपुरका इन्जिनियरहरूले प्रतिवेदनमा स्पष्ट लेखेका थिए। अबु हरेराको घर सडकको मापदण्डभन्दा १५ मिटर बाहिर सुरक्षित छ। गाउँपालिका र अदालतको अमिन टोलीको स्थलगत नापजाँचले पनि यही पुष्टि गरेको थियो।

“त्यो कागजको एउटा नक्सा हाम्रो घर जोगाउन सक्ने बल कम गर्‍यो,” अबु हरेराका छोरा अबु कलाम भन्छन्। उनी १२ वर्षका छन्, तर आज उनले अनुभूति गरेको डर र असुरक्षा कुनै बालकको भन्दा फरक छैन। उनका आँखा घरको पुरानो झ्यालमा टिक्छन्, जसबाट उनी खेल्थे, पढ्थे, र साना सपनाहरू बुन्थे।

घरको वरिपरि गाउँको जीवन सामान्य देखिए पनि, मनभित्र भने हलचल छ। छेउको खेतमा मकै र धानका बोटहरू अझै हरियो छन्, तर डफाली परिवारको मनमा डरको छायाँ छाएको छ। नजिकैका छिमेकीहरू पनि प्रभावित छन्। लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका–४ का श्रीराम तेलीका दुई कट्ठा जग्गा सडक मापदण्डभित्र पर्न थालेको छ। सिताराम कुर्मीका तीन कट्ठामा करिब ६ धुर जोखिममा छन्।

गाउँका सबै बच्चा विद्यालय जान्छन्, गाउँले खेतमा काममा छन्, तर डफाली परिवारका हरेरा आफ्नै घरको भविष्य’bout सोच्दै बस्छन्। “यो केवल घरको सवाल मात्र होइन, यो हाम्रो जीवन, हाम्रो पहिचानको सवाल हो,” अबु हरेरा भन्छन्।

२०८० चैत ६ गते जिल्ला अदालतका न्यायाधीश कृतबहादुर बोहराको इजलासले सार्वजनिक बाटो कब्जा खिचोला मेटाउने सम्बन्धी मुद्दामा फैसला गर्दै विवादित जग्गालाई सडकभित्र परेको ठहर गरेको थियो। सोही फैसलालाई २०८१ साउन २२ गते उच्च अदालत तुलसीपुर, बुटवल इजलासका न्यायाधीशद्वय सुभाष पौडेल र रेखा थापाले सदर गरेका थिए।

तर स्थानीयका अनुसार अदालतले स्थलगत तथ्यभन्दा नापीको कागजी नक्शांकनलाई बढी प्राथमिकता दिएको छ। अबु हरेराका छोरा अबु कलाम भन्छन्, “साबिकको सडकलाई बेवास्ता गरेर गलत नक्शांकनलाई आधार मान्दा हामी अन्यायमा परेका छौं।” अदालतको टोली घर भत्काउन आउने खबरले अबु हरेरा स्तब्ध छन्।

“नापीको एउटा गलत धर्काले हाम्रो वर्षौँको बास उठाउन खोज्दै छ,“ उनले दुखेसो पोखे, “सम्मानित अदालतले भुइँको तथ्य नहेरी फैसला गर्दा हामी गरिबमाथि अन्याय भयो।”

रोचक पक्ष के छ भने, सडक डिभिजन कार्यालय शिवपुरका प्राविधिकहरूले तयार पारेको प्रतिवेदनले भने हरेराको घर सडक मापदण्डभन्दा १५ मिटर बाहिर रहेको देखाएको छ। अदालतबाट खटिएको अमिन टोलीको स्थलगत नापजाँच प्रतिवेदनले पनि साबिकको सडक कित्ता नम्बर ७२० मै रहेको पुष्टि गरेको छ। गाउँपालिकाको सिफारिसमा समेत उक्त घर सडक मापदण्ड बाहिर रहेको उल्लेख छ।

यद्यपि, यी प्रतिवेदनहरूलाई बेवास्ता गर्दै अदालतले नापी कार्यालयको नक्शांकनलाई आधार बनाएको आरोप स्थानीयको छ। फैसलाको असर अबु हरेरा परिवारमा मात्र सीमित छैन।

स्थानीय मोहम्मद हनिफले पनि अदालतको निर्णयप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै भने, “स्थलगत प्रतिवेदनलाई बेवास्ता गरेर गरिएको निर्णयले हामीलाई उठीबास लगाउने स्थिति सिर्जना गरेको छ।”

स्थानीयले चेतावनी दिएका छन्। यदि यो निर्णय कार्यान्वयन भयो भने एउटै क्षेत्रमा दुई फरक सडक जस्तो देखिनेछ। एक वास्तविक रूपमा प्रयोगमा रहेको र अर्को कागजमा आधारित। यसले न केवल स्थानीयको घर र जग्गामा असर पार्नेछ, हुलाकी राजमार्गकै संरचनामा अन्योल सिर्जना गर्ने देखिन्छ।

शुद्धोधन गाउँपालिका–३ का वडा अध्यक्ष मैनुद्दिन मुसलमान भन्छन्, “हालको कालोपत्रे हुलाकी सडकको मध्यबिन्दु नै २७ मिटर उत्तर सारिएको जस्तो देखिन्छ, जुन व्यवहारिक र तथ्यगत रूपमा मिल्दैन। सडक डिभिजन, वडा कार्यालय र अदालतको आफ्नै प्राविधिक टोलीको रिपोर्टलाई बेवास्ता गरेर नापीको गलत नक्सालाई आधार मानिनु दुःखद छ।”

डफाली परिवारका लागि यो संघर्ष केवल कानुनी सवाल मात्र होइन, उनीहरूको अस्तित्व र पहिचानको सवाल हो। सडकको २७ मिटर मोडले केवल भौतिक संरचनालाई मात्र प्रभावित गर्दैन; यसले एक परिवारको जीवन, गाउँको आत्मा, र स्थानीय समुदायको पहिचानलाई चुनौती दिन्छ।

सूर्य अस्ताउँदै गर्दा डफाली परिवार अझै आफ्नो घर वरिपरि घुमिरहेको छ। घरको पर्खाल, झ्याल, र आँगनमा अबु हरेराको नजर छ। उनको मनमा डर छ, तर आशा पनि। उनी विश्वास गर्छन् सत्य र वास्तविकताले न्याय पाउनेछ।

सम्बन्धित समाचार

धुर्कोट आधारभूत अस्पतालमा दन्त सेवा सुरु भिजिट भिसामा ओमान जाने नेपालीहरू ठगीको जोखिममा विद्यालय तहका किशोरीमा रक्तअल्पताको समस्या पाँच शय्याको आधारभूत अस्पताल सञ्चालन स्रोत नखुलेको १४ लाख भारतीय रुपैयाँसहित एक युवक पक्राउ सृजना मृत्यु प्रकरणका थप २ जना आरोपी पक्राउ पेट्रोलियम पदार्थमा मूल्य बृद्धि भएपछि विद्युतीय सवारीमा लगानी सल्यानमा जन्ती बोकेको जिप दुर्घटना हुँदा ४ जनाको मृत्यु, १४ घाइते