Monday, May 17, 2021
Home बिचार जीवन उपयोगी शिक्षाको मोडेल

जीवन उपयोगी शिक्षाको मोडेल

,

कठै ! हाम्रो शिक्षा । झोला बोक्यो । किताब पढ्यो । जाँच दियो । मार्कसेट पायो । डिग्री बढायो । न रोजगार छ न त बिषगत पर्याप्त ज्ञान एवं सीप । कृषिप्रधान देशको राज्य, शिक्षालय, शिक्षक एवं विद्यार्थीहरू कृषि उत्पादनमा अनभिज्ञ । आलु, टमाटर, धान, मकै, कोदो, फापर, फलपूmल कसरी उत्पादन गरिन्छ भन्ने विषयवस्तु न त पाठ्यक्रममा समेटिएको छ, न त पाठ्यपुस्तकहरूमा । यसैगरी गाईं भंैसी भेंडा, बाख्रा, पन्छी, माहुरी तथा मत्स्यपालनलगायतका व्यबसायमा आधुनिकीकरण, यान्त्रिकीकरण, बजारीकरण एवं औद्योगीकरणको ज्ञान तथा सीप शैक्षिक उद्देश्यबाट बाहिर । शिक्षालयहरू बेखबर । गुरुजनहरू अनभिज्ञ । नीति निर्माताहरू अनजान । विद्यार्थीहरू अलमल्ल ।

हाम्रो देशमा प्रसस्त प्राकृतिक खानी एवं खजनाहरू छन् । गाउँघर वरिपरि जडिबुटीहरू प्रसस्त छन् । भूगर्वमा सुन, चाँदी, हीरा, मोती, कोइला, पेट्रोलियम पदार्थलगायतका खानी खजनाहरू प्रशस्त छन् । यिनीहरूको अनुसन्धान, पहिचान, उत्खनन एवं प्रयोगको बारेमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न शिक्षा काविल छैन । नेपाललाई जलस्रोतमा विश्वकै दोस्रो धनी राष्ट्र भनेर चिनिन्छ । देशमा छ हजार भन्दा धेरै नदीनालाहरू छन् । हरेक पहाडको फेदीमा खोलाहरू छन् । केही मिटरको उचाइमा खेतका फाँटहरू छन् । सिँचाइको सुविधा छैन । हजारांैको संख्यामा ताल, तलैया, पोखरी एवं झर्नाहरू छन् ।

जलस्रोत उपयोगगरी देश विकास र आयआर्जन बढाउने कार्यसम्बन्धी विषयवस्तुको ज्ञान विद्यालयतहदेखि युनिभर्सिटीसम्म पाइँदैन । खाने पानीको अभाव, सिँचाइको असुविधा, ऊर्जा उत्पादनलगायतका सुविधाहरूबाट वञ्चित हुनुपरेको छ । पानीको धारा बिग्रिए पनि बिजुलीको बल्ब पmुयज् गए पनि, पशुपन्छी बिरामी भए पनि परिवारका सदस्यहरू अनभिज्ञ । यही होइन त राज्यले नागरिकलाई प्रदान गरेको शिक्षाको मोडेल ?

शिक्षालयहरूका तहगत पाठ्यपुस्तकहरूमा नेपालमा खाद्यपदार्थ, फलफल, औषधि, पेट्रोलियम पदार्थ, आटोमाबाइल भारतलगायत अन्य देशबाट आयात गरिन्छ, भन्ने विषयवस्तु पढाएर, विद्यार्थीलाई कण्ठस्थ गर्न लगाई नेपालले कुन देशबाट खाद्यान्नलगायतका वस्तुहरू आयात गर्दछ भन्ने प्रश्नहरूको जवाफको खोजी गरी मूल्यांकन गरी कक्षा चढाउने शिक्षा प्रणालीले देश कहिले उँभो लाग्ने ? देशमा भएको प्राकृतिक स्रोत र साधनहरू कसरी उपयोग गर्ने ? शिक्षा रोजगारीसँग कसरी जोडिने ? शिक्षित युवाहरू कसरी स्वरोजगार बन्ने ? यसरी हेर्दा राज्यले तय गरेको शिक्षाको व्यक्तिगत, सामाजिक एवं राष्ट्रिय उद्देश्यहरू नै अधुरा छन् । अपूरा छन् । त्यसैले पहिलो, दोस्रो र यस अनुच्छेदमा उल्लेख गरिएका विषयवस्तुहरूलाई समेटिएको ज्ञान र सीपसहितको गरी खाने शिक्षा नै जीवन उपयोगी शिक्षा हो ।

हाम्रो शिक्षा प्रणालीलाई सिद्घान्तमा आधारित बनाइयो । सैद्घान्तिक शिक्षामा पनि शास्त्रहरूको अध्ययन भयो । शास्त्रार्थ हुन सकेन । व्यवहारमा लागू हुन सकेन । अहिले समाजमा नैतिक आचरण, इमानदारिता, समाज कल्याण, परोपकारजस्ता मानवीय गुणहरू हराउँदै गएको अग्रज पुस्ताहरूको बुझाइ छ । अभिभावकहरूको दुःखेसो छ । पाठ्यक्रममा नैतिक शिक्षालाई समावेश गरिएको छैन । श्रवण कुमारले अन्धा बुवा आमाहरूलाई बोकेर तीर्थयात्रा गराएको विषय पढ्न नपाएको आधुनिक पुस्ताबाट जन्मदाता मातापिताहरू नै अपहेलित हुन परेका घटना प्रशस्त भेटिन्छन् । बढेसकालका साहारा भनिएका आप्mनै सन्तानहरूबाट जन्मदाताहरू वृद्घाश्रममा जानुपरेको तीतो यथार्थले राज्यले नैतिक दायित्वबोध र कर्तव्य पालना गर्न सक्ने आदर्शवान् नागरिक उत्पादन गर्न नसकेको प्रमाणित हुन्छ । यसरी नैतिक मूल्य र मान्यतालाई जीवनमा अभ्यास गर्ने दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि राज्यले प्रदान गरेको शिक्षा व्यवहारोपयोगी देखिँदैन ।

शिक्षित युवा आफूले आर्जन गरेका शैक्षिक प्रमाणपत्र घरमा थन्क्याएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा काम गर्न जानु पर्ने बाध्यताको समाधानका लागि जीवनोपयोगी शिक्षा निर्विकल्प आवश्यकता हो

अहिले समाज भौतिकवादी चिन्तनबाट ग्रस्त छ । अध्यात्मिक ज्ञानबाट टाढिदै छ । पाठ्यपुस्तकमा मुनामदन, रोमियो, जुलियट, लैलामजनु, राम लक्षुमणजस्ता कथाहरू पढेका विद्यार्थीहरू जब पारिवारिक एवं व्यावहारिक जीवनमा प्रवेश गर्दछन् तब आफ्नो कर्तव्यलाई सहनशीलतापूर्वक व्यहारमा लागु गर्न असफल भएकोे अवस्था छ । हरेक सम्बन्धहरू स्वार्थसँग गाँसिएर अभ्यास हुँदा समाजमा पारिवारिक झगडा, सम्बन्ध विच्छेद, उत्ताउलो चरित्र, आपसी असझदारी, चोरी, डकंैती, बलात्कार, लागूपदार्थ दुव्र्यसनी प्राणहत्यालागायतका घटनाहरू दिन प्रतिदिन बढेको अवस्था छ । सिद्घान्तमा अध्ययन गरेका विषयहरूलाई व्यवहारमा उतार्न सकिएन भने प्राप्त गरेको ज्ञान जीवन उपयोगी हुन सक्दैन । शिक्षाले सकारात्मक सोचाइ, उदार व्यवहार, सहनशील अभ्यास र मानवतावादी चिन्तनको विकास गर्न नसकेमा व्यावहारिक रूपमा शिक्षा प्रमाणपत्र बटल्ने माध्यम मात्र हुन्छ । यस्तै, भइरहेको छ ।

लोकतान्त्रिक दृष्टिकोणले हेर्दा समाजका हरेक व्यक्ति, संघ, संस्था एवं राज्य र यसका निकायहरू प्रतान्त्रिक हुन आवश्यक ठानिन्छ । आप्mनो र अरुको अधिकार, कर्तव्य, दायित्व एवं जिम्मेवारी बोध भएका नागरिकहरू लोकतान्त्रिक समाजका आधार हुन् । व्यक्ति, समाज तथा सामूहिक अभ्यास गरिने निकायहरूमा सहिष्णु व्यवहार, लोककल्याणकारी चिन्तन, परोपकारी कार्य र प्र्रजातान्त्रिक अभ्यासको खाँचो हुन्छ । समाजमा भ्रष्टाचार, असमझदारी, बेमेल, अशान्ति, द्वन्द्व बढ्दै गएको पाइन्छ ।

हाम्रो समाज बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुजातीय एवं बहुसांस्कृतिक चरित्रको छ । यस्तो समाजमा अरूका मूल्य, मान्यता, संस्कार, धर्म, भाषा, प्रचलन आदि विविधताहरूलाई इज्जत गर्न सक्ने, समाजको आवश्यकता अनुरूप सामाजिकीकरण र सामञ्जस्य गर्न सक्ने शिक्षा दीक्षा आजको आवश्यकता हो । यसरी सोसियो–पोलिटिकल दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि शिक्षाले समाजमा अनुशासित एवं लोकतान्त्रिक व्यवहार निर्माण गर्न सकेको अवस्था देखिँदैन ।

अहिले समाज २१औं शताब्दीको तेस्रो दशकमा गतिशील छ । यो शताब्दी, समाजका अवैज्ञानिक चालचलन, रीतिरिवाज, अन्धविश्वासजस्ता अभ्यासहरूलाई शिक्षाको चेतनाको माध्यमद्वारा, संशोधन, परिमार्जन एवं परिवर्तन गर्दै समय हो । अग्रज पुस्ताले व्यवहारमा ल्याएका समाजका असल अभ्यासलाई पुस्तान्तरण गर्दै जाने युग हो । यसो गर्दा शास्त्रीय मूल्य र मान्यतालाई शाास्त्रार्थ गर्दै विज्ञान र तर्कका आधारमा व्यवहारमा लागू गर्नुपर्ने हुन्छ । शास्त्रीय दृष्किोणबाट जीवन उपयोगी ज्ञान र उपदेशहरूलाई अनुशरण गर्न र गराउनको लागि तदअनुरूपको शिक्षाको अनिवार्यता हुन्छ । आधुनिक समाज निर्माणको लहलहैमा मानवीय मूल्य र मान्यताहरूको लोप हुन गएमा व्यक्ति, समाज र सिंगो राष्ट्रिय जीवन अस्तव्यस्त हुन्छ । अहिले यस्तै भइरहेको छ ।

नागरिकहरूले पृथ्वीनारायण शाहको इतिहास पढेर देशप्रेम बुभ्mन नसक्ने, रामको जीवनीबाट अरूलाई न्याय दिन नसक्ने, भीमसेन थापाको जीवनी पढेर स्वाधीनताको महत्व बुभ्mन र बुझाउन नसक्ने शिक्षाको मोडेल ऐतिहासिक दृटिकोणबाट हेर्दा जीवन उपयोगी हुन सक्दैन । देशको इतिहास र पुर्खाहरूको योगदानबाट सकारात्मक सन्देश आर्जन गरी तदअनुरूपको व्यवहारको विकास गर्न शिक्षाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुपर्दछ ।

शिक्षा मानिसको आन्तरिक शक्तिहरूलाई बाहिर ल्याउने माध्यम हो । आजको युगमा शिक्षालाई असल मानवीय जीवनको सार्थकता र सभ्य समाज निर्माणका साथै भौतिक विकासको पूर्वाधार मानिन्छ । यस अर्थमा शिक्षा जीवनको तयारी र समाज विकासको भरपर्दो साधन हुन आउँछ । भोलिको समाजका आवश्यकताहरूलाई सम्बोधन गर्न सक्ने शिक्षाको मार्गचित्र बनाउँदा वर्तमान अवस्था र यसका कमीकमजोरीहरूमा सुधार गर्न जरुरी हुन्छ । यसो गर्दा शिक्षाको व्यक्तिगत, सामाजिक, राष्ट्रिय एवं अन्तर्राष्ट्रिय उद्देश्यहरूमा फेरबदल गर्न पर्ने हुन सक्छ । यसका लागि राज्यले तहगत उद्देश्यसहित तय गरेको तहगत पाठ्यक्रम एवं पाठ्यपुस्तकहरूलाई समयसापेक्ष बनाउन संशोधन, परिमार्जन एवं परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ । यसै गरौं ।

अबको समाज ज्ञान, विज्ञान र प्रविधि प्रयोगसँगै जिउनुपर्ने अवस्थामा छ । वैज्ञानिक दृष्किोणको आधारमाबाट हेर्दा शिक्षाले शिक्षार्थीहरूमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा भएका वैज्ञानिक खोज, अनुसन्धान, अन्वेषण र आविष्कारहरूको ज्ञान प्रदान गर्नुको साथै खोजमूलक चिन्तन र सिर्जनशील प्रतिभाका ढोकाहरू खोल्न सक्नुपर्दछ । वैज्ञानिक तथा रोजगारमूलक शिक्षाको अभावमा अहिले देशका शिक्षित युवाहरू आपूmले आर्जन गरेका शैक्षिक प्रमाणपत्रहरू घरमा थन्क्याएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा काम गर्न जानुपर्ने बाध्यताको समाधान गर्नका लागि जीवनोपयोगी शिक्षा निर्विकल्प आवश्यकता हो ।

अन्त्यमा, राज्यले देशको सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, भौगोलिक, राजनीतिक, विज्ञान र प्रविधको विकासलगायतका क्षेत्रहरूमा बदलिँदो राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा आधारित जीवनोपयोगी शिक्षा लागू गर्न विलम्ब नगरोस् । देशमा प्रचुर मात्रामा प्राकृतिक स्रोत र साधनहरू हुँदाहुँदै पनि वैज्ञानिक एवं जीवनोपयोगी शिक्षाको अभावले बेरोजगार हुनुपर्ने र शिक्षित युवापुस्ताले विदेशी भूमिमा श्रम र श्री बेच्न बाध्यात्मक अवस्थाको अन्त्य गरोस् । शिक्षाका हरेक विषय र संकायहरूमा जीवनोपयोगी विषवस्तुहरूलाई शिक्षण सिकाइको माध्यम बनाउन सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञ एवं विषज्ञहरूसँग सहकार्य गरोस् ।

(Visited 125 times, 1 visits today)
Loading comments...

आजको समाचार

झण्झटिला प्रक्रिया छोट्याएर नागरिकको जीवन रक्षा गर्नुस् : प्रधानमन्त्री

काठमाडाैं ।  कोभिड–१९ संकट व्यवस्थापन सञ्चालन केन्द्र(सिसिएमसी)ले महामारीविरुद्ध लड्न थप केही कानूनी संरचना आवश्यक भएको महसुस गर्दै तर्जुमाका लागि गृहकार्य गर्न कानून, न्याय तथा...

पेट्रोल र डिजलको मूल्य बढ्यो, अब पेट्रोलको मूल्य प्रतिलिटर १२३

काठमाडौं । नेपाल आयल निगमले पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि गरेको छ । निगमले आइतबार राति १२ बजेपछि लागू हुने गरी पेट्रोल, डिजल, मट्टितेल र हवाई...

हो, मैले ओलीलाई भेटेँ, अझै पनि सहमतिको सरकार बनाउन सकिन्छ : बाबुराम

काठमाडौं । जनता समाजवादी पार्टीका संघीय परिषद् अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले राष्ट्रिय सहमतिको सरकार निर्माणका लागि पहल गर्न प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई भेटेको...

सिलिन्डरका लागि बिरामीका आफन्तको हानथाप

  धनगढी । सुदूरपश्चिम प्रदेशका अस्पतालमा बिरामीका आफन्त एक थान अक्सिजन सिलिन्डरका लागि तड्पिनुपर्ने अवस्था छ । उनीहरुका लागि एक थान सिलिन्डर हात पार्नु युद्ध...

साताका लोकप्रिय समाचार

प्रधानमन्त्रीले ट्वीट गर्दै भने ‘आउनुस् संगै बसेर छलफल गरम’

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले आफ्ना पार्टीका नेताहरुलाई सँगै बसेर छलफलमा गर्न र समस्या समाधान गर्न आह्वान गरेका छन् । सोमबार बिहान ट्वीट गर्दै...

अरुण तेस्रोको सुरुङ भित्र मृत्यु भएका मजदुरको परिवारलाई ३० लाख क्षतिपूर्ति

संखुवासभा । संखुवासभाको निमार्णाधीन नौ सय मेगावाटको अरुण तेस्रो जलविद्युत परियोजनाको विद्युत् गृहस्थलको सुरुङ भित्र मृत्यु भएका मृतकका परिवारलाई ३० लाख रुपैयाँ क्षतिपूर्तिदिने सहमति...

धरानको १ सय ५८ बिघा सरकारको नाममा फिर्ता

काठमाडौं । सुनसरी धरानस्थित सुर्दु जलाधार क्षेत्रको १ सय ५८ बिघा जग्गा सरकारले आफ्नो नाममा फिर्ता ल्याएको छ । सभामुख अग्नि सापकोटाले तत्कालीन वन तथा...

च्याम्पियन बन्ने लक्ष्यमा धनगढी र काठमाडौं

काठमाडौं । देशकै पहिलो फ्रेन्चाइज फुटबल प्रतियोगिता खुकुरी नेपाल सुपर लिग (एनएसएल)को पहिलो सिजनको फाइनलमा शनिबार धनगढी एफसी र काठमाडौं रेजर्सबीच प्रतिस्पर्धा हँुदैछ ।...

सर्वोच्च अदालतमा पुनः सेवा शुरु, जरुरी रिट निवेदन र सुनुवाइ हुने

काठमाडौं । सर्वोच्च अदालतले कोरोनाको दोस्रो लहरसँगै बन्द भएका केही सेवा पुनः शुरु गर्ने भएको छ । प्रधानन्यायाधीश चालेन्द्रशमशेर जबरासहित सम्पूर्ण न्यायाधीशको आज बसेको पूर्ण...

ट्रेन्डिङ

आईपीएलः दिल्ली शीर्ष स्थानमा

युएइ । इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल) अन्तर्गत गएराति सम्पन्न खेलमा दिल्ली क्यापिटल्स विजयी भयो । उसले राजस्थान रोयल्सलाई १३ रनले पराजित गर्दै लिग अंक...

प्रोत्साहन भत्ताका लागि कार्यदल गठन

काठमाडौं । नवनियुक्त युवा तथा खेलकुदमन्त्री दावा लामा तामाङले आइतबार आफ्नो पदभार ग्रहण गरेका छन् । मन्त्री लामाले सिंहदरबारस्थित युवा तथा खेलकुद मन्त्रालयमा खेलाडीको...

सुदूरपश्चिममा सवारी दुर्घटनामा एक महिनामा २७ जनाको मृत्यु

धनगढी । तिहारको सन्मुखका बेला २७ कात्तिकमा बैतडीको पाटन नगरपालिका–८ खोड्पेमा भएको बस दुर्घटनामा ९ जनाले ज्यान गुमाए । दार्चुलाको गन्नाबाट महेन्द्रनगरका लागि छुटेको...

बागलुङ बाढी पहिरो: मृतकको पहिचानमा कठिनाइ, आठ जनाको सनाखत

बागलुङ । बागलुङको भुजीखोलाको बाढीले तटीय बस्ती बगाउँदा १४ जनाको मृत्यु भएको छ । जसमध्ये ८ जनाको सनाखत भएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय...

भीमफेदीमा सुमो दुर्घटना हुँदा २ को मृत्यु, चालकसहित ३ जना गम्भीर घाइते

मकवानपुर । मकवानपुरको भीमफेदी गाउँपालिका– गढीमा आज दिउँसो सुमो दुर्घटना हुँदा दुई जनाको घटनास्थलमै मृत्यु भएको छ । हेटौँडाबाट भीमफेदीतर्फ जाँदै गरेको ना १ ज...

तत्काल विद्यालय खोल्न सकिँदैन

काठमाडौँ । काठमाडौँ महानगरपालिकाले कोरोना कहरको अहिलेकै समयमा विद्यालय सञ्चालन गर्न नसकिने जनाएको छ । पहिलेको तुलनामा कोरोना सङ्क्रमणदर कम भए पनि जोखिम कायमै...

कविता : भेटिन मैले

बलिदान दिनुहुन्थ्यो तर कारण भेटिएन । नंग्रा खियाउने जाँगर थियो तर ठाउँ भेटिएन ।। होस्टेमा मा हैंसे गर्ने भेटिए तर सफलता भेटिएन । देशमा लुटको तन्त्र चल्यो तर माया गर्ने नेता...

सेनालाई आइसोलेसन रेखदेखको जिम्मा

काठमाडौं । सरकारले कोरोना संक्रमितको संख्या दिनहुँ तीव्र रूपमा थपिन थालेपछि काठमाडौं उपत्यकामा ६ हजार आइसोलेसन बेड व्यवस्थाको तयारी थालेको छ । प्रधानमन्त्री निवास...

स्थानीय सरकारको उपस्थिति भौतिक रूपमा देखिँदै

चुरे (मकवानपुर) । लामो समय स्थानीय जनप्रतिनिधिविहीन रहेको अवस्थामा ग्रामीण क्षेत्रको विकास ठप्प रह्यो । जनप्रतिनिधि निर्वाचित भएर आएपछिको केही समय विधि तथा नीति...

एकै रातमा चिहान बनेको घुम्थाङ गाउँको फोटोकथा

सिन्धुपाल्चोक । सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको बारबिसे नगरपालिकाको घुम्थाङ नागपुजेमा पहिरो जाँदा २४ जना बेपत्ता भएका छन् भने ६ जनाको शब फेला परेको छ । घुम्थाङ...

सरकारले सिनेमा हलको पक्षमा ल्याएन बजेट

काठमाडौं । नेपाल सरकारले बिहिबार ल्याएको आर्थिक वर्ष २०७७-०७८ को वाषिक बजेटले सिनेमा हललाई अहिलेको अबस्थामा बचाउन नसक्ने हल सञ्चालकहरुको टिप्पणी रहेको छ ।...

कैलालीमा प्रधानमन्त्रीको समर्थनमा निकालिएको -यालीमा झडप

धनगढी। कैलालीमा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको समर्थनमा निकालिएको -यालीमा झडप भएको छ । सोमबार साझ लम्कीबजारमा सचेत युवाहरु नाम दिएको समुहले प्रधानमन्त्री ओली पक्षमा...

ई-पेपर

RAJDHANIDAILY VIDEO

प्रमुख

भर्खरै

छुटाउनुभयो कि?

(Visited 156 times, 1 visits today)