यो समय, त्यो समय

‘लौ भन्नूस्, के भन्नुप-यो ? सोध्नूस्’

एकैछिनअघि घरको झ्यालमा खाजा खाँदै देखिएका ८६ वर्षीय मानबहादुर महर्जन ‘साक्षात’ हुन आइसकेका छन् ।

‘चिया खानु न बा,’ उनीअघिल्तिर पुरानोखाले ‘ठाडो धर्के’ काँचको गिलास पसार्दै हामीले अनुरोध बिसायौं ।

‘कति खाने ? बिहानदेखि चार गिलास चिया खाइसकें,’ यति भन्दैगर्दा चम्किला आँखा भएका मानबहादुर ‘चापटै’ हाँस्न थाल्छन् । चिया पसलमा उनका ‘गफ’ सुन्न केही स्थानीय पनि झुम्मिएका छन् ।

भर्खरै ‘इन्द्रजात्रा’ सकाएको प्याङगाउँ दुलहीझैं सिंगारिएको छ । फल्चा (पाटी)मा गाउँले बसिबियाँलो गरिरहेका छन् । हामी चिया पसलमा छौं । पाका मानबहादुर तेजिला आँखा र धारिला सम्झना बिस्कुन लगाइरहेका छन् ।

‘धेरै रमाइलो, कति रमाइलो–रमाइलो,’ उमेरले आठ दशक पार गरिसक्दा पनि उनीबाट ‘उही जोश’ सुनिइरहेको छ, ‘बाँस खोज्न मकवानपुर चारकोसे झाँडीसम्म पुगियो । दुई–तीन दिन लगाएर त्यहाँ पुग्थ्यौं ।’

मानबहादुरका कुरामात्रै ‘रसिला’ छैन, स्वभाव पनि ‘रसिक’ लाग्छन् । जति बोल्दै जान्छन्, उनका कुरा चाख लाग्दा हुँदै जान्छन् । झन्डै दुई हजारभन्दा बढी जनसंख्या रहेको प्याङगाउँमा मानबहादुर ज्येष्ठमध्येमै पर्छन् ।

‘एकपटक त हामीलाई चारकोसे झाँडीमा पुलिसले समात्यो,’ प्याङ भाँडो बनाउन मकवानपुरका जंगल चहार्ने गरेका दिन सम्झन थाले उनी, ‘पछि, गाउँकै एकजनाले छुटाइदियो । त्यसपछि जानै छोेडिदियौं ।’

विगतमा कुनै काल ‘गरिखानु’ भनी ‘लालमोहर’ लगाइदिएको चारकोसे झाँडीमा ‘मानबहादुर’हरू किन पक्राउ परे त ?

कारण रहेछ, ‘भूमि सुधार’ व्यवस्था । २०२१ सालमा भूमि सुधार लागू भएपछि ‘बाँस काट्न’ बन्देज लगाइयो । त्यसपछि मकवापुरतिरको बाटो प्याङगाउँलेका लागि पातलिँदै गयो । र, कालान्तरमा ठप्पै हुन पुग्यो ।

‘यहाँबाट जाँदा हलुका हुन्थ्यो, घर फर्किंदा भारी गहु्रंगो हुन्थ्यो,’ बाँस लिन मनवानपुर जाँदा ‘प्याङ भाँडो’ बोकेर जाने स्मरण मानबहादुरको स्मृतिमा ताजै छन्, ‘भाँडोसँग अन्न साटेर ल्याउँदा भारी बोक्नै नसक्ने हुन्थ्यो । हामी प्याङ भाँडो अन्नसँग साट्थ्यौं, अहिलेजस्तो पैसाले किन्ने चलन थिएन ।’

समय बद्लियो । चारकोसे झाँडी पातलिसक्यो । तर, मानबहादुरमा कुनै परिवर्तन आएको छैन । उनी अझै ‘हापा’सँग (प्याङ बनाउने प्रयोग गरिने बाँस) रमाइहेका भेटिन्छन् ।

‘अहिले पनि बनाउँछु, मेरो पुर्खाको पहिचान हो, छोड्ने कुरै भएन नि †’ प्याङबाहेक अरु सोच्न नभ्याएका मानबहादुर सुनाउँछन्, ‘पहिलेजस्तो धेरै हुन्न, अलिअलि बनाउँछु । गाउँमा नौलो मान्छे आउँदा खोज्ने गर्छन् । उनीहरूकै लागि भए नि बनाएर राख्ने गरेको छु ।’

प्याङ बेच्नकै लागि ‘मानबहादुर’हरू ललितपुरबाहेक काठमाडौं, पाटन, बनेपा, दाप्चा र गोरखासम्म पुगे । तिनै ताका मकवानपुर छिचोल्दै गर्दा बाटाका सम्झनाले मानबहादुरलाई अझै सुम्सुम्याइरहन्छ ।

‘धेरै रमाइलो, कतिकति !’ अतीतमा मग्न हुँदा पुलकित देखिने उनी बारम्बार सुनाइरहन्छन्, ‘गर्मीले लखतरान भएको बेला प्युटारको घलेगाउँमा दिइने चिसो छ्याङ अमृत नै हुन्थ्यो । त्यसमाथि कोदोको ढिँडो हा..हा…(हाँसो) !’

उतिबेला चारकोसे झाँडी पुगेर प्याङका लागि बाँस संकलन गर्नेमध्ये ‘जिउँदो इतिहास’मा मानबहादुर, पूर्णबहादुर महर्जन र जीतबहादुर महर्जनमात्रै छन् । उनीहरूमध्ये पूर्ण र जीतले प्याङ बनाउन छोडिसके । सक्रिय मानबहादुरमात्रै हुन् ।

पाका पुस्तामध्ये गाउँमा प्याङभाँडा बनाउन अझै पनि सक्रिय सम्भवतः मानबहादुर एक्ला हुन् । गाउँमा कोही नौलो मानिस प्रवेश गरे, लोपोन्मुख भाँडो खोज्दै उनीसम्म नपुगी धरै पाउँदैनन् ।

मल्लकालमा मानापाथी, गरगहना वा पूजा सामग्री राख्न प्रयोग गरिने प्याङ अहिले संकट चरणमा पुगेको छ । ‘दुःख गरेअनुसार परिणाम नआएकै’ कारण युवापुस्ताको रुचि प्याङप्रति विमुख भएको पाइन्छ ।

‘धेरै समय र मेहनत लाग्छ, त्यसअनुसारको आन्दामी छैन,’ स्थानीय बुद्धिजीवि माइला महर्जन भन्छन्, ‘यस्तो भाँडो कहीँ पनि बन्दैन, यहीँमात्रै हो । मल्लकालमा यसैलाई मानोपाथीका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो ।’

नेवारी कला, संस्कृति, परम्परामा स्नातकोत्तर महर्जनका अनुसार मल्लकालमा अन्न तौलेर दिने प्रचलन प्याङबाटै सुरु भएको हो ।

‘प्याङलाई शुद्ध भाँडोका रूपमा लिइन्छ,’ महर्जन थप्छन्, ‘पहिले–पहिले पशुपतिनाथको गरगहना राख्नसमेत प्याङ नै प्रयोगमा थियो । प्याङमा किरा पर्दैन, त्यसैले पनि यसको प्रयोग गहन मानिन्छ । वैद्यकहाँ औषधिसमेत यसैमा राख्ने चलन छ ।’

पृथक भाँडा ललितपुर प्याङगाउँ (चापागाउँ)मा मात्रै बनाइन्छ र पाइन्छ । पाटनबासी अहिले पनि प्याङ खोज्दै प्याङगाउँ पुग्ने गरेका छन् । पाटनका वैद्य औषधि राख्न प्याङ प्रयोग गर्न रुचाउने सुनाउँछन, ७६ वर्षीय जीतबहादुर महर्जन ।

‘अहिले पनि खोज्न आउँछन्,’ तिनताका चारकोसे झाँडी पुग्ने गरेका जीतबहादुर भन्छन्, ‘म पनि धेरै पल्ट बाँस खोज्न मकवापुर पुगें । पछि, यो सीप नै छोडेर पाटनतिर साहुहरूकोमा काम गर्न गएँ ।’

दुःख धेरै र थोरै आम्दानी हुने देखेपछि जीतबहादुरले ‘प्याङ’लाई नै जीविकोपार्जनको माध्यम बनाउन सकेनन् । अनि, हान्निए पाटनतिर । झन्डै दस वर्ष त्यतै बिताए । अहिले गाउँमा छन् तर प्याङ बनाउँदैनन् ।

‘उहिले–उहिले पाप लाग्यो कि जस्तो पनि लाग्छ,’ सात दशक पार गर्दासमेत हट्टाकट्टा देखिने जीतबहादुर अलि निरश सुनिए, ‘कलिलो मुनामै बाँस काट्नुपर्छ, फेरि त्यो नकाटी नहुने । भाँडा बनाउन मुनै बाँस चाहिने ।’

किन पाप गरेजस्तै लाग्यो र ?
उत्तरमा जीतबहादुर भन्छन्, ‘मुनामै बाँस काट्नुपर्ने अनि, मलाईचाहिँ त्यस्तो लाग्ने के ! त्यतिखेर जति दुःख गरे पनि खानै नपुग्ने, अहिले दुःख नगर्दा पनि भइराखेकै छ ।’

कस्तो बाँस प्रयोग गर्ने ?
यो भाँडो तामा बाँसबाट मात्रै बन्छ । त्यो पनि कलिलो ‘मुना’ अवस्थाको हुनुपर्छ । बाँस काट्ने ‘सिजन’ हो, मंसिर, पुस र माघ । यी महिना अघिपछिका बाँसबाट बनाइएका ‘प्याङ’मा किरा पर्ने समस्या हुन्छ । त्यसैले यही महिनाका बाँस रोजिन्छ, प्याङ बनाउन ।

कसरी बनाइन्छ, प्याङ ?
प्याङका लागि ‘हापा’ पहिलो खुड्किलो हो । यही चरणबाट भाँडा बनाउने प्रक्रिया थालनी हुन्छ । कलिलो बाँसको बोक्रा ताछेर भित्रि भाग रहने पाटो नै ‘हापा’ हो । ताछिएको हरियो बाँसको ‘चोया’ पछि भाँडो सिलाउन प्रयोगमा ल्याइन्छ ।

‘हापा’लाई काठे चिप्टाको सहयोगमा दुईतिरबाट च्यापेर मज्जाले आगोमा सेकाइन्छ । ‘हापा’छेउको दुईतिरबाट पानी निस्कन्छ । त्यो निस्कन नछोडेसम्म सेकाइरहनुपर्छ । र, विस्तारै गोलाकारमा ल्याइन्छ । पछि, यसैलाई विभिन्न आकारमा ‘प्याङ भाँडा’ बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।

मेहनत धेरै, प्रतिफल थोरै
एउटा प्याङ भाँडा तयार हुन झन्डै साता दिन लाग्छ । बाँस संकलनबाटै गणना गर्ने हो भने अझ त्योभन्दा बढी समय खर्चिनुपर्ने हुन्छ । तर, प्रतिफल नगण्य छ । बनाए पनि बिक्री भइहाल्ने अवस्था छैन । बिक्री भइहाले पनि सन्तोषजनक मूल्य पाइँदैन ।

बजारीकरण अभाव
भाँडा बनायो, घरमै थन्किन्छ । बनाएपछि बजारीकरण आवश्यक पर्छ, त्यो पनि हुन सकिरहेको छैन । अहिले बजारमा प्लास्टिकका आकर्षक विभिन्न भाँडाकुँडा आएका कारण पनि ‘हातैले निर्मित’ प्याङ लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको हो ।

प्याङ जोगायन युवापुस्ता
बाबुबाजेले प्याङ बनाए पनि नानीछोरी महर्जनले अहिलेसम्म बनाएकी छैनन् । जान्नेबुझ्ने भएदेखि नै उनले पुर्खाको ‘प्याङ मोह’ देखिइन् । तर, बनाइहाल्ने हिम्मतचाहिँ गरिनन् । अहिले आएर बल्ल उनलाई लागेको छ, ‘पुर्खाको बिँडो थाम्नुपर्ने रहेछ !’

जन्मथलोको नामै भाँडोबाट राखिएको थाहा पाए त नानीछोरीलाई ‘प्याङको माया’ले बिछट्टै पा-यो । अनि त, गाउँठाउँमा हुने प्रत्येक प्रशिक्षण उनले छुटाउने गरेकी छैनन् ।

‘सिकेपछि के गर्ने योजना छ त ?’

‘अरुलाई पनि सिकाउँछु, पुर्खाको पौरख बचाउनु नै हाम्रो कर्तव्य हो,’ नानीछोरी भन्छिन्, ‘एकपछि अर्कोले सिक्दै गए एकदिन त राम्रै हुने विश्वास छ ।’

महादेव युवा क्लबको अगुवाइमा जारी ‘वर्कशप’मा अहिले नानीछोरीलगायत आठ स्थानीय ‘प्याङ’ बनाउने प्रशिक्षण लिइरहेका छन् । ‘प्रत्येक वर्ष वा बेलाबेला प्रशिक्षण दिँदै आएका छौं,’ क्लब अध्यक्ष मदन महर्जन भन्छन्, ‘गाउँमै संग्रहालय बनाउने योजना हो । जहाँ प्याङलाई प्राथमिकता दिनेछौं ।’

यसअघि, गोदावरी नगरपालिकाले पनि दुई पटक ‘प्रशिक्षण तथा तालिम’ व्यवस्थापन गरिसकेको छ । आगामी दिन पनि यस्ता क्रियाकलापलाई निरन्तरता दिने योजना रहेको नगरप्रमुख गजेन्द्र महर्जन बताउँछन् । ‘स्थानीय कला, संस्कृति, परम्परा सम्बद्र्धनमा नगरपालिकाको सहयोग र साथ हरदम रहनेछ,’ प्रमुख महर्जनले भने, ‘मौलिकता नै हाम्रो पहिचान हो, यसलाई जोगाइराख्नु प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य पनि हो ।’

ब्रिटिस काउन्सिलको ‘फन्डिङ’मा पाँच वर्षका लागि ‘ब्याम्बु क्राङ्खट वर्कशप’ स्वीकृत भएको छ । जसलाई ‘सहजकर्ता’ एलिना मानन्धर र अमन शाहीले संयोजन गरिरहेका छन् ।

‘चलिआएको प्याङको मौलिकता नहराउनेगरी बजारीकरण कसरी गर्न सकिन्छ ? भन्ने योजना बनाएका छौं,’ मानन्धर भन्छिन्, ‘विशेषगरी यसको बनोट र फिनिसिङमा ध्यान दिन्छौं । र, बजारमा स्थापित गराउन हाम्रो भूमिका रहनेछ ।’

‘ग्राफिक कम्युनिसकेसन’मा ग्र्याजुयट मानन्धरका अनुसार वर्कशपमा प्याङमात्रै हैन, बाँसजन्य सामग्री बनाउनसमेत स्थानीयलाई अभिप्रेरित गरिनेछ । त्यसो त, प्याङ संरक्षण र बजारीकरण ‘वर्कशप’को मुख्य उद्देश्य रहेको मानन्धर सुनाउँछिन् ।

हातकै भरमा प्याङ बनाउने चलन रहेको बताउँदै उनले ‘वर्कशप’मा भने ‘स्केलले नाप्ने’ र ‘स्केच’ बनाएपछि मात्रै बनाउन प्रशिक्षण दिइने उल्लेख गरिन् । ‘यसो गर्दा हापा खेर जाँदैन र पछिसम्म पनि सजिलो हुन्छ,’ मानन्धर भन्छिन्, ‘अर्को कुरा वातावरणमैत्री सामग्री उत्पादन हाम्रो मुख्य उद्देश्य हो ।’

तपाइको प्रतिक्रिया
(Visited 1 times, 1 visits today)

अन्य समाचार पनि पढ्नुहोस्

कोरोना कहर : हवाई यात्रु घटे
कोरोना भाइरसबाट विश्वमा ५ लाख ८ हजार भन्दा बढीको मृत्यु
सुशान्तकी प्रेमिकाले किन भनिन् ‘म गुण्डी हुँ प्रेमीलाई औंलामा नचाउछु’
राष्ट्रपति भण्डारीद्वारा छठ पर्वको शुभकामना
यी क्षेत्रमा भारी वर्षा हुन सक्ने, सतर्कता अपनाउन अपिल
एमिकस क्युरीमा चार जनाको नाम सिफारिस

आजको समाचार

कसले बुझिदेला मुटु रोगी पार्वतीका दुःख
‘बाजुरा बैकुण्ठ रैछ’
इलाममा पत्नी र छोरीको टोकेर हत्या

साताका लोकप्रिय समाचार

कसले बुझिदेला मुटु रोगी पार्वतीका दुःख
यहि श्रावण १७ र १८ गते शैक्षिक मेला हुँदै ,४२ भन्दा धेरै कलेजले भाग लिने
उपराष्ट्रपतिकी श्रीमती पक्राउ

ट्रेन्डिङ

epaper

प्रमुख

इलाममा पत्नी र छोरीको टोकेर हत्या
प्रदेश २ मा विश्वविद्यालयसम्बन्धी अध्यादेश सिफारिस
आज देशभर एमाले पालिका अधिवेशन, अध्यक्ष ओलीले भर्चुअल उद्घाटन गर्ने
स्थानीय तहको निर्वाचन ५ चैतमा प्रस्ताव

भर्खरै

कसले बुझिदेला मुटु रोगी पार्वतीका दुःख
Kumar Raut || 26 October 2021
बैतडी । बैतडीको पाटन नगरपालिका–५ बसन्तपुरकी ४८ बर्षीय पार्वती ठगुन्ना मुटु रोगबाट पीडित छिन् । गंगालाल मुटुरोग अस्पताल काठमाडौंका...

कुरी-कुरी