मानव बेचबिखन मानव सभ्यतामाथिको गम्भीर चुनौती, मानव अधिकारको उल्लङ्घन र मानव गरिमामाथिको आक्रमण हो। मानिसलाई उसको इच्छा र स्वतन्त्रताविपरीत नियन्त्रणमा राख्ने, प्रलोभनमा पार्ने, ओसारपसार गर्ने तथा विभिन्न प्रकारका शोषणमा लगाउने कार्य मानव बेचबिखनसँग सम्बन्धित गम्भीर अपराधका रूपमा बुझिन्छ। २१औँ शताब्दीमा विश्वले विज्ञान, सूचना प्रविधि र सञ्चारका क्षेत्रमा अभूतपूर्व विकास गरिरहेको भए पनि मानव बेचबिखन अझै विश्वव्यापी चुनौतीका रूपमा कायम छ।

नेपालमा पनि मानव बेचबिखनको स्वरूप समयसँगै परिवर्तन हुँदै गएको छ। कुनै समय महिला तथा बालबालिकालाई सीमापार लैजाने, यौन शोषण वा घरेलु श्रममा लगाउने विषयसँग मुख्य रूपमा जोडेर हेर्ने गरिएको मानव बेचबिखन आज धेरै जटिल र बहुआयामिक बनेको छ। परम्परागत रूपमा दलाल र बिचौलियाको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आधारित रहेको यो अपराध अहिले डिजिटल प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन रोजगारीका विज्ञापन, मेसेजिङ एप तथा अन्तर्राष्ट्रिय संगठित आपराधिक सञ्जालसँग जोडिँदै गएको छ।

राष्ट्रिय मानव बेचबिखनविरुद्ध काम गरिरहँदा हामीले मानव बेचबिखनलाई पुरानै दृष्टिकोणबाट मात्र बुझेर पुग्दैन। बदलिँदो समय, प्रविधि, वैदेशिक रोजगारीको बढ्दो आकर्षण, आर्थिक असुरक्षा, जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक विपद्ले सिर्जना गरेका नयाँ जोखिमलाई पनि गम्भीर रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

मानव बेचबिखनको बदलिँदो स्वरूप

मानव बेचबिखनलाई केवल एक भौगोलिक स्थानबाट अर्को स्थानमा मानिसलाई लैजाने कार्यका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो मानिसको आर्थिक, सामाजिक, पारिवारिक तथा व्यक्तिगत कमजोरीको फाइदा उठाउँदै उसलाई नियन्त्रण र शोषणमा पार्ने जटिल प्रक्रिया हो। नेपालमा गरिबी, बेरोजगारी, आर्थिक असमानता, सीमित रोजगारीका अवसर, पारिवारिक जिम्मेवारी र असुरक्षित बसाइँसराइले धेरै मानिसलाई जोखिमपूर्ण अवस्थामा पुर्‍याउन सक्छ। विशेषगरी रोजगारीको खोजीमा रहेका युवा तथा वैदेशिक रोजगारीमा जाने सपना बोकेका व्यक्तिहरू विभिन्न प्रकारका ठगी, श्रम शोषण र मानव बेचबिखनको जोखिममा पर्न सक्छन्।

पहिले मानव बेचबिखनमा प्रत्यक्ष भेटघाट गर्ने दलाल र बिचौलियाको भूमिका प्रमुख हुने गर्थ्यो। गाउँघरमा पुगेर रोजगारीको प्रलोभन दिने, राम्रो आम्दानीको आश्वासन दिने वा विभिन्न सम्बन्धका माध्यमबाट विश्वासमा पार्ने कार्य सामान्य थियो। तर आज प्रविधिको विस्तारसँगै अपराधीहरूको कार्यशैली पनि परिवर्तन भएको छ।

फेसबुक, टिकटक, ह्वाट्सएप, इन्स्टाग्राम, अनलाइन रोजगार प्लेटफर्म र अन्य डिजिटल सञ्चार माध्यम मानिससम्म पुग्ने नयाँ माध्यम बन्न सक्छन्। यसले मानव बेचबिखन नियन्त्रणको चुनौतीलाई थप जटिल बनाएको छ।

डिजिटल मानव बेचबिखनको बढ्दो चुनौती

डिजिटल प्रविधिले हाम्रो जीवनलाई सहज बनाएको छ। सञ्चार, शिक्षा, रोजगारी र व्यवसायका क्षेत्रमा प्रविधिको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। तर यही प्रविधिको दुरुपयोग गरेर मानिसलाई ठगी र शोषणको जालमा पार्ने सम्भावना पनि बढेको छ। आज धेरै मानिस रोजगारीको खोजीमा अनलाइन प्लेटफर्म र सामाजिक सञ्जालमा निर्भर छन्। अपराधीहरूले यही अवस्थाको फाइदा उठाउन सक्छन्।

आकर्षक तलब, कम मेहनत, अनुभव आवश्यक नपर्ने, निःशुल्क बसोबास, छिटो विदेश पठाउने सुविधा र राम्रो भविष्यको आश्वासनजस्ता विज्ञापनले बेरोजगार युवालाई सहजै आकर्षित गर्न सक्छन्। कतिपय अवस्थामा नक्कली सामाजिक सञ्जाल, नक्कली कम्पनी वा संस्थाको परिचय, झुटा कर्मचारी परिचयपत्र, नक्कली सम्झौता तथा झुटा प्रशंसापत्र प्रयोग गरेर व्यक्तिलाई विश्वास दिलाउने प्रयास हुन सक्छ। डिजिटल माध्यमको एउटा चुनौती के हो भने अपराधी र सम्भावित पीडितबीच प्रत्यक्ष भेटघाट नहुँदा वास्तविकता पहिचान गर्न कठिन हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत गरिएको कम्पनी, व्यक्ति वा रोजगारीको अवसर वास्तविक हो कि होइन भन्ने कुरा धेरैलाई सहजै थाहा नहुन सक्छ।

कतिपय अपराधीले लामो समयसम्म अनलाइन कुराकानी गरेर विश्वासको सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्छन्। सुरुमा सामान्य रोजगारीको प्रस्तावबाट सम्पर्क सुरु हुन सक्छ र विस्तारै व्यक्ति आर्थिक वा अन्य प्रलोभनमा पर्न सक्छ। यसले डिजिटल माध्यमलाई मानव बेचबिखन र शोषणको सम्भावित प्रवेशद्वार बनाउन सक्छ।

झुटा रोजगारी र जबरजस्ती श्रमको जोखिम

नेपालमा वैदेशिक रोजगारी युवाहरूका लागि आयआर्जनको महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ। देशभित्र पर्याप्त रोजगारीका अवसर नहुँदा हजारौँ युवा राम्रो भविष्यको आशामा विदेश जान चाहन्छन्। तर यही सपना र बाध्यतालाई अपराधीहरूले दुरुपयोग गर्न सक्छन्। ‘महिनामा धेरै कमाइ’, ‘अनुभव आवश्यक छैन’, ‘भिसा कम्पनीले मिलाउँछ’, ‘छिटो विदेश पठाइन्छ’, ‘अंग्रेजी जानेको भए पुग्छ’ जस्ता विज्ञापन आकर्षक लाग्न सक्छन्। तर विज्ञापन आकर्षक देखिँदैमा त्यो रोजगारी सुरक्षित र कानुनी हुन्छ भन्ने सुनिश्चित हुँदैन।

कतिपय अवस्थामा मानिसलाई रोजगारीको राम्रो अवसरको आश्वासन दिएर विदेश पुर्‍याइएपछि राहदानी वा अन्य कागजात खोस्ने, मोबाइल प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने, स्वतन्त्र आवतजावत रोक्ने, आर्थिक दबाब सिर्जना गर्ने, हिंसा वा धम्की दिने र इच्छाविपरीत काममा लगाउने जोखिम हुन सक्छ। यस प्रकारको शोषणले मानव बेचबिखनको परम्परागत बुझाइलाई चुनौती दिएको छ। मानव बेचबिखन केवल यौन शोषणमा सीमित छैन। जबरजस्ती श्रम, श्रम शोषण तथा विभिन्न प्रकारका नियन्त्रण र बाध्यतासँग पनि यसको सम्बन्ध हुन सक्छ।

अनलाइन अपराधमा संलग्न गराउने नयाँ जोखिम

हालका वर्षहरूमा झुटा रोजगारीको आश्वासन दिएर मानिसलाई विदेश पुर्‍याउने र त्यसपछि अनलाइन ठगीजस्ता गतिविधिमा जबरजस्ती संलग्न गराउने घटनाहरूले अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ता बढाएको छ। विशेषगरी दक्षिणपूर्वी एसियाका केही क्षेत्रमा विभिन्न देशका युवालाई आकर्षक रोजगारीको प्रस्ताव दिएर लैजाने र पछि नियन्त्रणमा राखेर अनलाइन ठगीमा संलग्न हुन बाध्य बनाउने जोखिम’bout चर्चा भइरहेको छ।

यस्तो अवस्थामा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ-जबरजस्ती अपराधजन्य गतिविधिमा संलग्न हुन बाध्य बनाइएको व्यक्तिलाई अपराधीका रूपमा मात्र हेर्ने कि सम्भावित मानव बेचबिखन पीडितका रूपमा पनि पहिचान गर्नेरु यदि व्यक्तिको राहदानी खोसिएको छ, उसलाई धम्की दिइएको छ, हिंसा गरिएको छ वा परिवारलाई क्षति पुर्‍याउने धम्की दिएर इच्छाविपरीत काम गर्न बाध्य बनाइएको छ भने त्यस अवस्थालाई अत्यन्त संवेदनशील दृष्टिकोणबाट बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले अनुसन्धान, उद्धार र कानुनी प्रक्रियामा पीडितकेन्द्रित दृष्टिकोण अपनाउनु महत्त्वपूर्ण छ। जबरजस्ती अपराधजन्य गतिविधिमा संलग्न हुन बाध्य बनाइएका व्यक्तिलाई उनीहरूको वास्तविक अवस्था नबुझी तत्काल अपराधीका रूपमा मात्र वर्गीकरण गर्नु उचित नहुन सक्छ।

वैदेशिक रोजगारी र सुरक्षित आप्रवासन

नेपालमा मानव बेचबिखनको जोखिमलाई वैदेशिक रोजगारी र श्रम आप्रवासनबाट अलग गरेर हेर्न सकिँदैन। आर्थिक अभाव, बेरोजगारी, पारिवारिक जिम्मेवारी र देशभित्र पर्याप्त अवसरको कमीले धेरै युवालाई विदेश जाने निर्णय गर्न बाध्य बनाएको छ।

सुरक्षित वैदेशिक रोजगारीका लागि सही सूचना अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। विदेश जाने व्यक्तिले रोजगारदाता कम्पनी, कामको प्रकृति, तलब, श्रम सम्झौता, भिसा तथा कानुनी प्रक्रिया’bout आवश्यक जानकारी लिनुपर्छ। साथी, आफन्त वा चिनजानका व्यक्तिबाट आएको प्रस्ताव भएकै कारण त्यो पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ भन्ने मान्यता सधैँ सही नहुन सक्छ। परिचित व्यक्तिको माध्यमबाट आएको अवसरलाई मानिसले सहजै विश्वास गर्न सक्छन्।

त्यसैले सुरक्षित आप्रवासनसम्बन्धी शिक्षा र परामर्शलाई समुदायस्तरसम्म विस्तार गर्न आवश्यक छ। विशेषगरी युवालाई विदेश जानुअघि सही जानकारी, कानुनी प्रक्रिया र सम्भावित जोखिम’bout जानकारी गराउनुपर्छ।

जलवायु परिवर्तन र मानव बेचबिखनबीचको सम्बन्ध

हालै नेपालमा भएको जलवायु परिवर्तन र त्यसबाट उत्पन्न रसुवा–भोटेकोशी बाढीले कल्पना गर्नसमेत नसकिने मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएको छ। यसबाट सिर्जित अवस्थाले बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकका लागि आगामी दिन थप कठिन बन्न सक्छ। उद्धार, राहत र पुनःस्थापनाका कार्यक्रम बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकमैत्री हुनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। विपद्को असरले बालबालिकामा दीर्घकालीन प्रभाव पर्नुका साथै मानसिक तथा लैङ्गिक जोखिमसमेत बढ्न सक्ने अवस्था देखिएको छ। यसले मानव बेचबिखनको जोखिम झनै भयावह बन्न सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

मानव बेचबिखनको बदलिँदो जोखिममा जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक विपद्ले पनि अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्न सक्छ । बाढी, पहिरो, खडेरी, अनियमित वर्षा, कृषि उत्पादनमा आएको गिरावट तथा वातावरणीय असन्तुलनले परिवार र समुदायको जीविकोपार्जनमा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छ। नेपालजस्तो कृषि तथा प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर समुदायका लागि जलवायुजन्य प्रभाव विशेष रूपमा चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।

प्राकृतिक विपद्ले तत्काल आर्थिक संकट सिर्जना गर्न सक्छ, घरपरिवारको आयस्रोत घटाउन सक्छ र मानिसलाई नयाँ रोजगारी खोज्न बाध्य बनाउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा धेरै मानिस गाउँबाट सहर वा विदेशतर्फ जान सक्छन्। तर पर्याप्त जानकारी, स्रोत र कानुनी पहुँचको अभावमा हुने बसाइँसराइ असुरक्षित बन्न सक्छ।

जलवायु परिवर्तनलाई मानव बेचबिखनको प्रत्यक्ष कारणका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन। तर यसले गरिबी, बेरोजगारी, विस्थापन, आर्थिक असुरक्षा र असुरक्षित बसाइँसराइजस्ता अवस्थालाई थप जटिल बनाउन सक्छ। यही कारणले मानिसको कमजोर अवस्था बढ्न सक्छ र अपराधीहरूले त्यसको फाइदा उठाउने सम्भावना रहन्छ। विशेषगरी विपद्बाट प्रभावित महिला, बालबालिका, आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार तथा अन्य जोखिममा रहेका समुदायलाई विशेष संरक्षण आवश्यक हुन्छ।

नीतिगत तथा कानुनी प्रयास

नेपालमा मानव बेचबिखन नियन्त्रणका लागि कानुनी तथा नीतिगत व्यवस्था गरिएको छ। मानव बेचबिखनविरुद्धको संघर्ष केवल अपराध नियन्त्रणको विषय मात्र होइन। यो मानव स्वतन्त्रता, गरिमा, समानता र सुरक्षित जीवनसँग जोडिएको गम्भीर मानवअधिकारको प्रश्न हो। रोकथाम, संरक्षण, अनुसन्धान, अभियोजन र पुनःस्थापनाका क्षेत्रमा विभिन्न निकाय तथा सरोकारवालाले काम गरिरहेका छन्।

संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीचको समन्वय तथा समुदायको सहभागिता मानव बेचबिखन नियन्त्रणका लागि महत्त्वपूर्ण छ। सीमा क्षेत्रमा निगरानी बढाउने, जोखिममा रहेका व्यक्तिको पहिचान गर्ने, उद्धार गर्ने तथा सुरक्षित आप्रवासनसम्बन्धी जानकारी उपलब्ध गराउने कार्यले सम्भावित शोषण रोक्न सहयोग गर्न सक्छ। तर बदलिँदो समयसँगै नीति र कार्यान्वयनको स्वरूप पनि परिवर्तन हुन आवश्यक छ। डिजिटल माध्यमबाट हुने प्रलोभन र ठगीलाई नियन्त्रण गर्न साइबर अनुसन्धान, डिजिटल सुरक्षा र प्रविधिसम्बन्धी क्षमता विकास आवश्यक छ।

उद्धार मात्र पर्याप्त छैन

मानव बेचबिखनबाट प्रभावित व्यक्तिलाई उद्धार गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कार्य हो। तर उद्धारपछि उनीहरूलाई सम्मानपूर्वक जीवन पुनर्निर्माण गर्ने अवसर प्रदान गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। पीडित तथा उत्तरजीवीलाई सुरक्षित आवास, स्वास्थ्य सेवा, मनोसामाजिक परामर्श, कानुनी सहायता, शिक्षा, सीप विकास, रोजगारी र आयआर्जनका अवसर आवश्यक पर्न सक्छन्।

उद्धारपछि व्यक्तिलाई एक्लै छोड्नु पुनःशोषण र पुनःबेचबिखनको जोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले दीर्घकालीन पुनःस्थापना र सामाजिक पुनःएकीकरणको प्रभावकारी प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

पीडित तथा उत्तरजीवीलाई केवल सहानुभूतिको पात्रका रूपमा होइन, अधिकार र सम्मान भएका व्यक्तिका रूपमा हेर्नुपर्छ। उनीहरूको अनुभव, आवश्यकता र भविष्यप्रतिको चाहनालाई केन्द्रमा राखेर सेवा प्रदान गर्नु आवश्यक छ।

अबको बाटोः साझा जिम्मेवारी, नयाँ रणनीति

मानव बेचबिखनविरुद्धको आगामी यात्रा अझ स्पष्ट, सशक्त र परिणाममुखी हुन आवश्यक छ। यसका लागि विद्यालय, परिवार, समुदाय र राज्य सबै तहबाट संयुक्त प्रयास आवश्यक छ। विद्यालयस्तरदेखि नै मानव बेचबिखनको जोखिम, सुरक्षित आप्रवासन, डिजिटल सुरक्षा र आत्मसुरक्षासम्बन्धी शिक्षा विस्तार गर्नुपर्छ।

युवालाई नक्कली रोजगारीका विज्ञापन, अनलाइन ठगी र सामाजिक सञ्जालमार्फत हुन सक्ने जोखिम पहिचान गर्न सक्षम बनाउनुपर्छ। स्थानीय तहलाई मानव बेचबिखन रोकथाम, जोखिम पहिचान र प्रतिकार्यका लागि सक्षम बनाउन आवश्यक छ। जोखिममा रहेका परिवारको पहिचान गरी सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा, सीप विकास र दिगो जीविकोपार्जनका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ।

सरकार, स्थानीय तह, गैरसरकारी संस्था, नागरिक समाज, समुदाय र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारबीचको सहकार्य अझ प्रभावकारी हुनुपर्छ। सीमापार अपराधको स्वरूपलाई ध्यानमा राख्दै अन्तर्राष्ट्रिय सूचना आदानप्रदान र समन्वय पनि आवश्यक छ।

निष्कर्ष

राष्ट्रिय मानव बेचबिखनविरुद्ध दिवस केवल औपचारिक दिवस मनाउने अवसर मात्र होइन। यो मानव बेचबिखनको बदलिँदो स्वरूपलाई बुझ्ने, जोखिममा रहेका मानिसको संरक्षण गर्ने र सामूहिक प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो।

आज मानव बेचबिखन परम्परागत सीमापार ओसारपसार र यौन शोषणको दायरामा मात्र सीमित छैन। डिजिटल प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल, झुटा रोजगारीका विज्ञापन, अनलाइन सम्पर्क तथा अन्तर्राष्ट्रिय आपराधिक सञ्जालले यसलाई थप जटिल बनाएका छन्।

त्यसैगरी जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक विपद्, गरिबी, बेरोजगारी र असुरक्षित बसाइँसराइले मानिसलाई थप जोखिमपूर्ण अवस्थामा पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले मानव बेचबिखनविरुद्धको अभियानलाई केवल कानुनी कारबाहीमा सीमित राख्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको मूल कारण पहिचान गर्दै रोकथाम, संरक्षण, न्याय, पुनःस्थापना र सामाजिक पुनःएकीकरणलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ।

हामीले यस्तो समाज निर्माण गर्नुपर्छ, जहाँ कुनै पनि मानिस गरिबी, बेरोजगारी, प्राकृतिक विपद्, बाध्यता, प्रलोभन वा असुरक्षाका कारण आफ्नो स्वतन्त्रता, सम्मान र भविष्य गुमाउन बाध्य नहोस्। मानव बेचबिखनविरुद्धको संघर्ष सरकार वा कुनै एक संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो परिवार, समुदाय, विद्यालय, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम, सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय सबैको साझा जिम्मेवारी हो।

यस राष्ट्रिय मानव बेचबिखनविरुद्ध दिवसमा हामी सबैले एउटा दृढ प्रतिबद्धता गरौँ—मानव बेचबिखनको बदलिँदो स्वरूपलाई बुझौँ, डिजिटल जोखिमप्रति सचेत बनौँ, सुरक्षित आप्रवासनलाई प्रवर्द्धन गरौँ, जलवायु तथा विपद्बाट प्रभावित समुदायको संरक्षण गरौँ र पीडित तथा उत्तरजीवीको गरिमा, अधिकार र न्यायलाई केन्द्रमा राखौँ।

-लेखक मानव बेचबिखनविरुद्ध विषयविज्ञका रूपमा कार्यरत छन् ।

सम्बन्धित समाचार

ग्यास संकट टार्न प्राथमिकतामा घरायसी उपभोक्ता राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागलाई प्रधानमन्त्री कार्यालय लैजाने विधेयक पारित कृष्णभीरमा ट्र्याक खोल्न थालियो जसपा नेपालले पाँच प्रदेशसभा सदस्यसहित स्थानीय तहका दुई दर्जन जनप्रतिनिधिमाथि चलायो कारबाहीको डन्डा आर्थिक क्षतिपूर्तिका लागि नेपाल पूर्णरूपमा हकदार, तर पाउने कसरी ? ११औं दिन माथिल्लो त्रिशूली जलविद्युत् आयोजनाबाट एक चिनियाँ नागरिकको जीवितै उद्धार ओरालो लाग्यो सुनचाँदीको मूल्य, कतिमा भइराखेको छ कारोबार ?