‘यता कि उता ?’: प्रवास, पहिचान र मानवीय संवेदनाको काव्यिक यात्रा

डा. नम्रता पाण्डे

साहित्य समाजको ऐना मात्र होइन, मानिसको अन्तरमनमा लुकेका अनुभूति, संवेदना, द्वन्द्व र जीवनदर्शनको अभिव्यक्ति पनि हो। कविताले थोरै शब्दमा गहिरो अर्थ बोकेको हुन्छ। यसले कहिले मानिसलाई आफ्नै विगततर्फ फर्काउँछ, कहिले वर्तमानका विसङ्गतिसँग साक्षात्कार गराउँछ त कहिले भविष्यप्रति आशावादी बन्न प्रेरित गर्छ। यस्तै विविध जीवनानुभूति, सामाजिक यथार्थ र मानवीय संवेदनालाई समेटेर तयार भएको कवि शरद पराशर मरहट्टाज्यूको कवितासङ्ग्रह ‘यता कि उता ?’ समकालीन नेपाली कविताको एउटा विचारोत्तेजक कृति हो।

कवि शरद पराशर मरहट्टाको कवितासङ्ग्रहमाथि एक साहित्यिक दृष्टि

यस सङ्ग्रहको अध्ययन गर्दा कवि केवल आफ्ना व्यक्तिगत अनुभूति र भावनाहरू अभिव्यक्त गर्नमा सीमित रहनुभएको देखिँदैन। उहाँले प्रवासी जीवनका अनुभूति, जन्मभूमिप्रतिको प्रेम, गाउँको बदलिँदो अवस्था, पारिवारिक सम्बन्धमा आएको दूरी, आधुनिक सहरको यान्त्रिक जीवन, सामाजिक असमानता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र मानवीय मूल्यका विविध पक्षलाई कविताको विषय बनाउनुभएको छ। सरल भाषा, स्थानीय बिम्ब, प्रतीकात्मक प्रस्तुति र प्रश्नात्मक शैली यस सङ्ग्रहका विशेष आकर्षण हुन्।

‘यता कि उता ?’ : भौगोलिक दूरीभन्दा गहिरो पहिचानको द्वन्द्व
सङ्ग्रहको शीर्षक कविता ‘यता कि उता ?’ ले समग्र कृतिको भावभूमि र वैचारिक पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। सामान्य अर्थमा ‘यता’ र ‘उता’ ले दुई भौगोलिक स्थानलाई बुझाए पनि कविताभित्र यसको अर्थ निकै व्यापक छ। यसले मानिसको मन, माटो, स्मृति, सम्बन्ध र पहिचानबीच उत्पन्न हुने द्विविधालाई सङ्केत गर्छ। विशेषगरी प्रवासमा जीवन बिताइरहेका मानिसका लागि यो प्रश्न अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ। शरीर रोजगारी, अवसर र भविष्यको खोजीमा परदेशमा भए पनि मन भने जन्मभूमि, परिवार, गाउँ र आफ्ना संस्कारसँग जोडिइरहेको हुन्छ। नयाँ परिवेशमा स्थापित हुने चाहना र पुरानो पहिचान जोगाइराख्ने भावनाबीच मानिस निरन्तर द्वन्द्वमा रहन्छ। कविले यही मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई ‘यता कि उता ?’ भन्ने प्रश्नमार्फत अभिव्यक्त गर्नुभएको छ। यस अर्थमा यो कविता प्रवासी नेपालीको मात्र नभई आफ्नो जीवनमा कुनै न कुनै प्रकारको दोधार अनुभव गरिरहेका सबै मानिसको साझा अनुभूति बन्न पुग्छ।

गाउँ, जन्मभूमि र प्रवासको स्मृतिचित्र
‘अक्षरभित्रको गाउँ’ र ‘सपनाको सहरबाट’ जस्ता कविताले गाउँ र सहरबीचको बदलिँदो सम्बन्ध तथा प्रवासी जीवनका विविध आयामलाई उजागर गरेका छन्।

अक्षरभित्रको गाउँ’ मा गाउँप्रतिको आत्मीयता र समयसँगै गाउँमा आएको परिवर्तनको मार्मिक चित्रण पाइन्छ। बाँझो सिमल, चौतारी, पहिरो र साउने सङ्क्रान्तिजस्ता स्थानीय बिम्बले नेपाली गाउँको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र सामाजिक परिवेशलाई जीवन्त बनाएका छन्। कुनै समय मानिसको चहलपहल, श्रम र सामूहिक जीवनले भरिपूर्ण गाउँ आज बसाइँसराइ र आधुनिकताको प्रभावले क्रमशः रित्तिँदै गएको यथार्थ यस कवितामा प्रतिबिम्बित हुन्छ।

गाउँ केवल बसोबास गर्ने भौगोलिक स्थान होइन; यो मानिसको बाल्यकाल, संस्कार, पारिवारिक इतिहास र सामूहिक स्मृतिको आधार पनि हो। त्यसैले गाउँ छोडेर टाढा पुगेका मानिसका लागि गाउँ भौतिक दूरीमा रहे पनि भावनात्मक रूपमा सधैँ नजिक रहन्छ। त्यसैगरी, ‘सपनाको सहरबाट’ कविताले गाउँबाट सहर वा परदेशतर्फ लागेका मानिसका सपना, श्रम, सङ्घर्ष र नयाँ सम्भावनाको खोजीलाई प्रस्तुत गर्छ। कोदालो, कटुवा र फैलिएका पखेटाजस्ता बिम्बले श्रमशील जीवन र स्वतन्त्र भविष्यप्रतिको आकाङ्क्षालाई सङ्केत गर्छन्। यसले अवसरको खोजीमा आफ्नो परिचित परिवेश छोड्न बाध्य मानिसको सङ्घर्षलाई पाठकसामु ल्याउँछ।

आधुनिक सहर र मानिसको मनोवैज्ञानिक अन्योल
आधुनिकता मानिसका लागि सुविधा, प्रविधि र अवसरको स्रोत बनेको छ। तर यही आधुनिक जीवनले मानिसलाई मानसिक दबाब, प्रतिस्पर्धा र एक्लोपनको अवस्थामा पनि पुर्‍याएको छ। ‘त्यस्तै अन्योलले भरिएको दिन’ कविताले यही समकालीन यथार्थलाई उजागर गर्छ। सहरको भागदौड, श्रमको चाप र अनिश्चित भविष्यले मानिसको मनमा उत्पन्न गर्ने अस्थिरतालाई कविले प्रस्तुत गर्नुभएको छ। महाभारतको अश्वत्थामासम्बन्धी बिम्बले त्रास, मानसिक द्वन्द्व र अस्थिरताको भावलाई थप प्रभावकारी बनाएको छ। आज मानिससँग सञ्चारका अनेक माध्यम छन्, तर आत्मीय संवादको अभाव बढ्दै गएको छ। भौतिक सुविधाहरू विस्तार भइरहँदा मानसिक शान्ति र सन्तुष्टिको प्रश्न झन् जटिल बन्दै गएको छ। कविताले आधुनिक जीवनको यही विरोधाभासमाथि पाठकलाई सोच्न प्रेरित गर्छ।

सामाजिक असमानता र राष्ट्रिय चेतना
‘पानी र धर्तीका अनुहारहरू’ कवितामा प्रकृति र मानव समाजबीचको तुलनात्मक प्रस्तुतिमार्फत सामाजिक व्यवहार, भोक र असमानताका विषय उठाइएको छ। पोखरीका माछा र धर्तीका मानिसको जीवनबीचको तुलना केवल प्राकृतिक दृश्यको चित्रण होइन; यसले समाजमा विद्यमान संरचनात्मक असमानता र मानिसको व्यवहारलाई प्रभावित गर्ने परिस्थितिमाथि वैचारिक प्रश्न खडा गर्छ। यस कविताले मानिसको जीवनमा अवसर, आवश्यकता र सामाजिक संरचनाको भूमिका कस्तो हुन्छ भन्ने विषयमा पाठकलाई गम्भीर बन्न प्रेरित गर्छ।

त्यस्तै, ‘खोई ! हामी कहाँनेर बहादुर बन्यौँ ?’ कविताले पुर्खाको वीरता र वर्तमान पुस्ताको व्यवहारबीच तुलना गर्दै राष्ट्रिय स्वाभिमान र ऐतिहासिक चेतनाको प्रश्न उठाएको छ। इतिहासका गौरवगाथा स्मरण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; वर्तमानमा हामीले कस्तो चरित्र, जिम्मेवारी र व्यवहार प्रस्तुत गरिरहेका छौँ भन्ने आत्ममूल्याङ्कन पनि आवश्यक हुन्छ। यस कविताको प्रश्नात्मक शीर्षकले नै सामूहिक आत्मालोचनाको आवश्यकता औँल्याउँछ।

पारिवारिक सम्बन्ध र वृद्धावस्थाको संवेदना
‘बा–आमाका प्रश्न’ कविता यस सङ्ग्रहको अत्यन्त संवेदनशील पक्ष हो। आधुनिक जीवनशैली, रोजगारी र आप्रवासनका कारण परिवारका सदस्यहरू भौगोलिक रूपमा टाढिँदै गएका छन्। सन्तान आफ्नो भविष्य निर्माणमा व्यस्त हुँदा वृद्ध बा–आमाले अनुभव गर्ने एक्लोपन, प्रतीक्षा र भावनात्मक अपेक्षालाई कविले मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्नुभएको छ। वृद्धावस्था केवल शारीरिक कमजोरीको अवस्था होइन; यो आत्मीयता, साथ, सम्मान र भावनात्मक सुरक्षाको आवश्यकता अझ बढी हुने समय पनि हो। सन्तानको सफलता र समृद्धिसँगै अभिभावकको मनमा रहेको आत्मीय सम्बन्धको चाहना पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यस कविताले पाठकलाई आफ्नो पारिवारिक दायित्व र सम्बन्धप्रति पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्छ। यसैगरी, ‘मभित्र खेलिरहने तिमी’ कविताले प्रेम, स्मृति र प्रकृतिसँगको आत्मीयतालाई अभिव्यक्त गर्छ। बिहानीको किरण, चराहरूको चिरबिर, इन्द्रेणी र बगैँचाका फूलजस्ता प्राकृतिक बिम्बमार्फत प्रेमको कोमलता र सौन्दर्य प्रस्तुत गरिएको छ। यसले सङ्ग्रहमा सामाजिक र वैचारिक विषयसँगै कोमल भावनात्मक पक्षलाई पनि स्थान दिएको छ।

अँध्यारोबीच आशाको दियो
‘अँध्यारोमा बालिएको दियो’ कविताले जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। मानिसको जीवनमा प्रतिकूलता, निराशा र सङ्घर्ष आइरहन्छन्। हुस्सु, सिरेटो र अँध्यारोजस्ता बिम्बले कठिन परिस्थितिको अनुभूति गराउँछन् भने दियोले आशा, खुसी र सकारात्मकताको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ।

यस कविताको मूल सन्देश जीवनमा जति नै कठिन परिस्थिति आए पनि आशा र आत्मविश्वासलाई जीवित राख्नुपर्छ भन्ने हो। अँध्यारोलाई गाली गरेर मात्र उज्यालो प्राप्त हुँदैन; एउटा सानो दियो बाल्ने साहस पनि आवश्यक हुन्छ। यही दार्शनिक भावले कवितालाई प्रेरणादायी बनाएको छ।

अनुभूतिदेखि सामाजिक चेतनासम्म
समग्रमा, कवि शरद पराशर मरहट्टाज्यूको ‘यता कि उता ?’ कवितासङ्ग्रह जीवनका विविध आयामलाई समेट्ने एउटा संवेदनशील काव्यिक यात्रा हो। यसमा प्रवासको पीडा छ, जन्मभूमिप्रतिको अगाध प्रेम छ, गाउँको बदलिँदो यथार्थ छ, आधुनिक सहरको मनोवैज्ञानिक दबाब छ, सामाजिक असमानताप्रतिको चिन्ता छ र पारिवारिक सम्बन्धको आत्मीयता पनि छ। यसका साथै निराशाबीच आशा खोज्ने सकारात्मक जीवनदृष्टि पनि उत्तिकै सशक्त रूपमा उपस्थित छ।

यस सङ्ग्रहको विशेषता विषयवस्तुको विविधता मात्र होइन, ती विषयलाई सरल भाषामा स्थानीय बिम्ब र प्रतीकमार्फत प्रस्तुत गर्ने कविको शैली पनि हो। कवितामा उठाइएका प्रश्नहरू पाठकलाई तत्कालीन घटनाको जानकारी दिनमा मात्र सीमित छैनन्; तिनले पाठकलाई आफ्नो जीवन, समाज, परिवार, राष्ट्र र पहिचान’bout आत्मचिन्तन गर्न प्रेरित गर्छन्।

आजको विश्वमा मानिस भौगोलिक रूपमा नजिक हुँदै गएको छ, तर भावनात्मक रूपमा कतिपय अवस्थामा टाढिँदै गएको छ। यस्तो समयमा ‘यता कि उता ?’ ले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नतर्फ फर्काउँछ—हामी कहाँ छौँ भन्नेभन्दा पनि हाम्रो मन कहाँ छ? हामीले आफ्नो माटो, सम्बन्ध, संस्कृति र मानवीय संवेदनालाई कति आत्मसात् गरेका छौँ? सायद यही प्रश्नको खोजी नै यस सङ्ग्रहको मूल शक्ति हो। यस अर्थमा ‘यता कि उता ?’ केवल कविताहरूको सङ्ग्रह होइन; यो मानवीय सृष्टि र जीवनशैलीको जरा, पहिचान र मानवीय सम्बन्धको खोजीमा निस्किएको एउटा अर्थपूर्ण साहित्यिक यात्रा हो।

तपाइको प्रतिक्रिया
(Visited 20 times, 1 visits today)

epaper

ताजा समाचार

एससिओ कप चेसमा नेपालको औसत प्रदर्शन