जीवन अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ, भ्रमबाट यथार्थतर्फ र अज्ञानबाट आत्मबोधतर्फको एउटा सुन्दर यात्रा हो। मानिसको जीवन केवल बाहिरी संसारलाई चिन्न, उपलब्धि हासिल गर्न र भौतिक सुखसुविधा जुटाउन मात्र सीमित छैन। जीवनको वास्तविक उद्देश्य आफू को हुँ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु, आफ्नो अस्तित्वको गहिराइ बुझ्नु र आफूभित्र रहेको चेतनाको प्रकाशलाई अनुभव गर्नु पनि हो। यही आत्मचिन्तन र आत्मबोधको यात्रालाई आध्यात्मिक जागरण भन्न सकिन्छ।

हामी प्रत्येक वर्ष दीपावली अर्थात् तिहार मनाउँछौँ। घर, आँगन, मन्दिर, सडक र सहरलाई असंख्य दीप, मैनबत्ती र झिलिमिली बत्तीहरूले सजाउँछौँ। अँध्यारो रातलाई उज्यालोले भरिदिन्छौँ। घरको प्रत्येक कुनामा दीप बाल्छौँ र समृद्धि, सुख, शान्ति तथा मंगलमय जीवनको कामना गर्छौँ। बाहिरको संसार उज्यालो बनाउने हाम्रो यो परम्परा अत्यन्त सुन्दर छ। तर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ-के हामीले बाहिर बालिएका ती दीपहरूको सन्देशलाई आफूभित्र पनि खोजेका छौँ?

दीपावलीको वास्तविक आध्यात्मिक सन्देश केवल घर र आँगन उज्यालो बनाउनु मात्र होइन। यसले हामीलाई आफ्नै अन्तरात्मामा रहेको प्रकाशलाई चिन्न र जागृत गर्न प्रेरित गर्छ। बाहिर बालिएको प्रत्येक दीपले मानौँ हामीलाई सम्झाइरहेको हुन्छ-तिमीले बाहिर जति उज्यालो फैलाएका छौ, त्यति नै आफ्नो अन्तरमनमा पनि प्रकाश फैलाऊ। तर विडम्बना, हामी बाहिरी उज्यालोको उत्सव मनाउँछौँ र कतिपय अवस्थामा आफूभित्रको प्रकाशलाई भने बिर्सन्छौँ। हामीले बाल्ने दीप बाहिरी आँखाका लागि मात्र होइन, भित्री चेतनालाई जागृत गराउने प्रतीक पनि हो।

प्रकाशको वास्तविक अर्थ
प्रकाश भन्नाले केवल अन्धकार हटाउने भौतिक उज्यालोलाई मात्र बुझिँदैन। आध्यात्मिक दृष्टिले प्रकाश ज्ञान, चेतना, विवेक, प्रेम, पवित्रता र आत्मबोधको प्रतीक हो। जसरी सूर्यको प्रकाशले संसारका वस्तुहरूलाई देख्न सम्भव बनाउँछ, त्यसरी नै चेतनाको प्रकाशले हामीलाई आफ्नै विचार, भावना, व्यवहार र अस्तित्वलाई बुझ्न सहयोग गर्छ। हामी आफ्नो परिचय प्रायः नाम, पद, प्रतिष्ठा, सम्बन्ध, सम्पत्ति, जात, धर्म, पेशा र सामाजिक पहिचानबाट बनाउँछौँ। यी सबै हाम्रो जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्, तर के हाम्रो वास्तविक अस्तित्व यतिमै सीमित छ? हामीसँग भएका वस्तुहरू, हामीले प्राप्त गरेका उपलब्धिहरू र समाजले दिएको परिचयभन्दा पर पनि हाम्रो एउटा गहिरो अस्तित्व छ। हामीभित्र एउटा यस्तो चेतना छ, जसले हाम्रा विचारहरूलाई देख्छ, भावनाहरूलाई अनुभव गर्छ र हाम्रा क्रियाकलापप्रति सचेत रहन प्रेरित गर्छ। यही साक्षीभाव र आत्मचेतनाको अनुभवले हामीलाई आफूलाई अझ गहिराइबाट चिन्ने अवसर दिन्छ। जब हामी आफूलाई केवल शरीर, मन वा सामाजिक पहिचानका आधारमा मात्र हेर्दैनौँ, तब आत्मअन्वेषणको यात्रा सुरु हुन्छ। यही यात्राले हामीलाई बाहिरी संसारबाट भित्री संसारतर्फ फर्काउँछ।

हामी आफैँ प्रकाश हौँ
प्रत्येक मानिसभित्र चेतना, प्रेम, करुणा, शान्ति र पवित्रताको सम्भावना विद्यमान छ। तर दैनिक जीवनका व्यस्तता, प्रतिस्पर्धा, अपेक्षा, भय, क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र अहंकारका कारण हामी यी गुणहरूबाट टाढिँदै जान्छौँ। कहिलेकाहीँ हामी अरूको प्रशंसा, स्वीकृति र मायाको खोजीमा यति व्यस्त हुन्छौँ कि आफ्नै अस्तित्वको सुन्दरतालाई महसुस गर्न बिर्सन्छौँ। अरूले हामीलाई कस्तो देख्छन् भन्ने कुरामा बढी ध्यान दिन्छौँ, तर हामी वास्तवमा को हौँ भन्ने प्रश्नमा कम ध्यान दिन्छौँ। हामी बाहिरी संसारमा सुन्दरता खोज्छौँ, तर आफ्नो भित्री सुन्दरता चिन्न सक्दैनौँ।

हामी अरूबाट प्रेमको अपेक्षा गर्छौँ, तर आफैँभित्र रहेको प्रेमको स्रोतसँग परिचित हुँदैनौँ। हामी शान्ति खोज्दै अनेकौँ स्थानमा पुग्छौँ, तर आफ्नै मनको शान्त संसारमा प्रवेश गर्ने अभ्यास गर्दैनौँ। वास्तवमा आफूभित्रको प्रकाश कहिल्यै पूर्ण रूपमा हराएको हुँदैन। त्यो केवल अज्ञान, भ्रम र असचेतनाका तहहरूले ढाकिएको हुन्छ। बादलले सूर्यलाई छोपे पनि सूर्यको अस्तित्व समाप्त हुँदैन। त्यसरी नै नकारात्मक विचार र भावनाले हाम्रो चेतनालाई ढाक्न सक्छन्, तर हाम्रो भित्री सम्भावना समाप्त हुँदैन। हामीले गर्नुपर्ने काम नयाँ प्रकाश सिर्जना गर्नु होइन, आफूभित्र पहिल्यै विद्यमान प्रकाशलाई अनुभव गर्नु हो।

ध्यान : आफूभित्र प्रवेश गर्ने द्वार
आफूभित्रको प्रकाश अनुभव गर्ने एउटा सुन्दर माध्यम ध्यान हो। ध्यान केवल आँखा बन्द गरेर बस्ने प्रक्रिया होइन। यो आफ्नो मन, विचार, भावना र चेतनालाई सजगतापूर्वक अनुभव गर्ने अभ्यास हो। सामान्यतया हाम्रो मन सधैँ कुनै न कुनै विचारमा व्यस्त रहन्छ। कहिले विगतका घटनामा अल्झिन्छ, कहिले भविष्यको चिन्तामा डुब्छ। कहिले सफलता र असफलताको तुलना गर्छ, कहिले अरूको व्यवहारबाट प्रभावित हुन्छ। यसरी हामी बाहिरी घटनाहरूको प्रतिक्रियामा आफ्नो जीवन बिताइरहेका हुन्छौँ।

ध्यानले हामीलाई केही समयका लागि यी सबै प्रतिक्रियाबाट अलग भएर आफ्नै भित्री संसारलाई नियाल्न सिकाउँछ। जब हामी शान्त भएर बस्छौँ, आफ्नो श्वासप्रश्वासप्रति सजग हुन्छौँ र विचारहरूलाई बिना विरोध वा मूल्याङ्कन आउन–जान दिन्छौँ, तब बिस्तारै मनमा सहजता र स्थिरता उत्पन्न हुन थाल्छ। मन शान्त हुँदै जाँदा आफूभित्रको सजगता र चेतनालाई अनुभव गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ। त्यही अनुभवमा प्रेम, करुणा, आनन्द र आन्तरिक शान्तिको नयाँ आयाम खुल्न सक्छ। ध्यानको गहिराइमा पुग्नु भनेको संसारबाट भाग्नु होइन। बरु आफूलाई बुझेर अझ सचेत, जिम्मेवार र प्रेमपूर्ण तरिकाले संसारसँग जोडिनु हो। आफूभित्रको प्रकाश अनुभव गरेको व्यक्तिले आफ्नो जीवनका सम्बन्ध, व्यवहार र कर्ममा पनि त्यसको प्रभाव देखाउन थाल्छ।

अज्ञानबाट ज्ञानतर्फको यात्रा
हाम्रो जीवनमा सबैभन्दा ठूलो अन्धकार बाहिरको रात होइन, आफूलाई नचिन्नुको अज्ञान हो। जब हामी आफ्नो वास्तविक स्वभावबाट अपरिचित हुन्छौँ, तब बाहिरी परिस्थितिले हाम्रो मन र व्यवहारलाई सजिलै प्रभावित गर्छ। कसैले प्रशंसा गर्दा खुसी हुने र आलोचना गर्दा दुःखी हुने, सफलता प्राप्त गर्दा आफूलाई महान् ठान्ने र असफल हुँदा आफूलाई कमजोर सम्झने प्रवृत्ति हाम्रो असचेतन प्रतिक्रियाका उदाहरण हुन्। आत्मबोधले हामीलाई यी प्रतिक्रियाहरूलाई बुझ्न र तिनबाट माथि उठ्न सहयोग गर्छ।

यसको अर्थ भावना त्याग्नु वा जीवनका चुनौतीहरूबाट टाढा रहनु होइन। बरु भावनालाई बुझ्नु, विचारलाई स्पष्ट बनाउनु र परिस्थितिअनुसार विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्नु हो। ज्ञानको प्रकाशले हामीलाई आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्न, अरूको पीडा बुझ्न र गल्तीबाट सिक्न प्रेरित गर्छ। चेतनाको विकाससँगै हाम्रो दृष्टिकोण पनि फराकिलो हुँदै जान्छ। हामी आफूलाई मात्र होइन, अरूको अस्तित्व र भावनालाई पनि सम्मान गर्न सिक्छौँ। यही परिवर्तन आत्मबोधको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो।

आफूभित्रको प्रकाश र जीवनको सुगन्ध
प्रकाशको अर्को सुन्दर पक्ष यसको सुगन्धसँग जोडिएको छ। फूलले आफ्नो सुगन्ध फैलाउन कुनै विशेष प्रयास वा घोषणा गर्नुपर्दैन। फूल फुल्छ र उसको सुगन्ध स्वाभाविक रूपमा वातावरणमा फैलिन्छ। त्यसरी नै जब मानिसभित्र चेतना, प्रेम, करुणा र पवित्रताको विकास हुन्छ, तब उसको व्यवहारमा त्यसको सुगन्ध फैलिन थाल्छ। उसको बोलीमा मिठास, सम्बन्धमा आत्मीयता, कर्ममा इमानदारी र व्यवहारमा संवेदनशीलता देखिन थाल्छ। साँचो आध्यात्मिकता केवल पूजा, प्रार्थना, धार्मिक अनुष्ठान वा आध्यात्मिक शब्दहरूको प्रयोगमा सीमित हुँदैन। यसको वास्तविक अभिव्यक्ति हाम्रो दैनिक जीवनमा देखिनुपर्छ।

हामीले परिवारसँग गर्ने व्यवहार, समाजप्रतिको जिम्मेवारी, प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता र कमजोर तथा असहाय व्यक्तिप्रतिको करुणामा हाम्रो आन्तरिक चेतनाको प्रतिबिम्ब देखिन्छ। आफूभित्रको प्रकाश अनुभव गर्नु भनेको अरूको जीवनमा पनि उज्यालो फैलाउन सक्नु हो। जब हाम्रो चेतना प्रेमले भरिन्छ, तब हाम्रो उपस्थिति नै अरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ।

बाहिरी उत्सवबाट भित्री उत्सवसम्म
दीपावलीले हामीलाई एउटा सुन्दर अवसर प्रदान गर्छ-बाहिरी उत्सवसँगै भित्री उत्सव मनाउने। यस वर्ष जब हामी घरमा दीप बाल्छौँ, एकछिन आफ्नै मनभित्र पनि फर्केर हेरौँ। के मेरो मनमा प्रेमको प्रकाश छ? के म अरूलाई क्षमा गर्न सक्छु? के म आफ्ना विचार र भावनाप्रति सचेत छु? के मेरो व्यवहारले अरूको जीवनमा खुसी र शान्ति थपिरहेको छ? के म आफूलाई साँच्चिकै चिन्न खोजिरहेको छु? यी प्रश्नहरू आफैँमा आत्मचिन्तनका दीप हुन्। हामीले बाहिर हजारौँ दीप बाल्न सक्छौँ, तर यदि हाम्रो मनमा घृणा, ईर्ष्या, अहंकार र असहिष्णुता बाँकी छ भने उत्सवको वास्तविक सन्देश अधुरो रहन्छ।

त्यसैले एउटा दीप बाहिर बालौँ र अर्को दीप आफ्नो चेतनामा जागृत गरौँ। बाहिरको उज्यालोसँगै भित्रको अन्धकार हटाउने संकल्प गरौँ। जीवनको सबैभन्दा ठूलो खोज बाहिरी संसारमा नयाँ वस्तु प्राप्त गर्नु मात्र होइन, आफूभित्र रहेको सत्यलाई पहिचान गर्नु पनि हो। हामी जुन प्रकाशको खोजीमा मन्दिर, तीर्थ, प्रकृति र संसारका विभिन्न स्थानमा पुग्छौँ, त्यस प्रकाशको अनुभव गर्ने सम्भावना आफ्नै अन्तरमनमा पनि विद्यमान छ।

ध्यान, आत्मचिन्तन र सजग जीवनशैलीले हामीलाई यही आन्तरिक यात्रामा अघि बढाउँछन्। जब हामी आफूभित्रको चेतनालाई अनुभव गर्न थाल्छौँ, तब जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन हुन्छ। हामी केवल सफलता खोज्ने मानिस रहँदैनौँ, जीवनको अर्थ बुझ्ने, प्रेम बाँड्ने र अरूको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने सचेत मानव बन्न थाल्छौँ। दीपावलीको सन्देश यही हो-अन्धकारलाई दोष दिएर बस्नुभन्दा एउटा दीप बाल्नु राम्रो। तर त्यो दीप केवल घरमा मात्र होइन, आफ्नो चेतनामा पनि बाल्नुपर्छ।

प्रकाश बाहिर खोज्ने वस्तु मात्र होइन, आफूभित्र अनुभव गर्ने सत्य पनि हो। हामीले खोजिरहेको प्रकाश हामीभित्रै छ। त्यसलाई चिनौँ, अनुभव गरौँ र आफ्नो जीवनबाट संसारभर फैलाऔँ। किनकि हामी प्रकाशको खोजीमा रहेका यात्री मात्र होइनौँ; चेतनाको प्रकाशलाई अनुभव गर्न सक्ने सम्भावना बोकेका मानव हौँ। आफूभित्रको प्रकाश जागृत गरौँ, जीवनलाई सुगन्धित बनाऔँ र अरूको जीवनमा पनि उज्यालो फैलाऔँ। यही नै साँचो दीपावली हो।

“बाहिरको दीपले संसार उज्यालो बनाउँछ, भित्रको चेतनाले जीवन उज्यालो बनाउँछ।”

सम्बन्धित समाचार

कर्णालीको विजयी सुरुवात, जनकपुर १९ रनले पराजित काजकिरिया गरिसकेका व्यक्ति जब ६ महिनापछि जिउँदै घर फर्किए… सुन तोलामै ३ हजार २०० रुपैयाँले घट्यो, चाँदी पनि घट्यो धनगढीको ‘गौशाला मोडल’ : छाडा चौपाया व्यवस्थापनसँगै दूध र मल बिक्रीबाट आम्दानी मन्त्रिपरिषद् बैठक बस्दै २ हजार जनाको लक्ष्य राखेको निःशुल्क AI तालिममा ६८ हजारभन्दा बढी आवेदन, सबै आवेदकलाई तालिम दिने निर्णय नेपाल प्रहरीमा राजनीतिक हस्तक्षेप : इतिहासदेखि वर्तमानसम्मको निरन्तरता र सुधारको आवश्यकता नश्ल सुधारमा एक फड्कोः मुरा भैंसी र बोयर बाख्रा अब मधेशमा पाइने