धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो, नेपाल । यहाँ विभिन्न जाति, भाषा र धर्मका मानिस बसोबास गर्छन् । हिन्दू धर्मावलम्बीको बाहुल्य रहेको देशमा थुप्रै पर्व तथा उत्सव मनाइन्छन् । तीमध्ये बालाचतुर्दशी पनि प्रमुख धार्मिक पर्व हो । यो पर्व विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरमा मनाइने गरिन्छ । मार्गशीर्ष कृष्ण चतुर्दशीका दिन मनाइने यसलाई ‘शतबीज छर्ने पर्व’ भनेर पनि चिनिन्छ । यसदिन भक्तजन दिवंगत पितृको सम्झनामा सात प्रकारका अन्न (शतबीज) छर्ने गर्छन् ।

बालाचतुर्दशी नामकरण बाला र चतुर्दशी दुई शब्दबाट मिलेर बनेको छ । यसमा ‘बाला’ भनेको ‘बालक वा सानो बच्चा हो’ भने ‘चतुर्दशी’ भन्नाले कृष्णपक्षको १४औं तिथि हो । यस पर्वको उत्पत्ति तथा महŒव’bout विभिन्न किंवदन्ती प्रचलित छन् । यो पर्व मृतात्माको शान्तिका लागि गरिने विशेष अनुष्ठान हो ।

नेपाली हिन्दू समाजमा मृत्युपछि आत्माको शान्ति र मुक्तिका लागि विभिन्न संस्कार गरिन्छन् । तीमध्ये बालाचतुर्दशी एक हो । यस पर्वमा शतबीज छर्नाले पितृको आत्माले शान्ति पाउने र मोक्ष प्राप्त गर्ने विश्वास गरिन्छ । यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान नभई पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक पनि हो । काठमाडौं पाशुपत क्षेत्रमा यस पर्वका बेला लाखौं भक्तजनको भीड लाग्ने गर्छ । रातभर जाग्रम बस्ने, भजनकीर्तन गर्ने, शतबीज छर्ने र बिहान स्नान गरेर पूजा गर्ने परम्परा छ । बालाचतुर्दशीको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, धार्मिक महŒव, मनाउने तरिका, सांस्कृतिक पक्ष, किंवदन्ती, आधुनिक प्रभाव’bout चर्चा गरौं ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
बालाचतुर्दशीको इतिहास अत्यन्त प्राचीन छ । यो पर्व वैदिककालदेखि नै मनाइँदै आएको पुराणहरूमा उल्लेख छ । विशेषगरी स्कन्द पुराण, पद्म पुराण र विष्णु पुराणमा पितृ उद्धारका लागि शतबीज छर्ने विधिको वर्णन छ । नेपालका सन्दर्भमा यो पर्व लिच्छविकालदेखि नै प्रचलित भएको पाइन्छ । लिच्छवी राजा गुणकामदेवले पशुपतिनाथ मन्दिर जीर्णोद्धार गर्दा यो पर्वको महŒव बढाएको इतिहासकारको भनाइ छ । साथै, मल्लकालमा यस पर्वलाई राज्यस्तरीय उत्सवका रूपमा मनाइने गरिन्थ्यो । राजा प्रताप मल्लले पशुपत क्षेत्रमा शतबीज छर्ने परम्परालाई प्रोत्साहन दिएका थिए । त्यसबेला राजपरिवारका सदस्य पनि रातभर जाग्रम बसेर पितृको सम्झना गर्ने गर्थे । जबकि, गोरखा एकीकरणपछि पृथ्वीनारायण शाह र उनका उत्तराधिकारीले पनि यस पर्वलाई निरन्तरता दिए ।

विसं १८०० को दशकमा राणा शासकले पाशुपत क्षेत्रमा विशेष व्यवस्था गरेर यो पर्व मनाउने परम्परा बसाले । जुन ऐतिहासिक दस्तावेजमा बालाचतुर्दशीको उल्लेख ‘सातबीज छर्ने पर्व’का रूपमा पनि पाइन्छ । काठमाडौं उपत्यकाका नेवाः समुदायमा यो पर्वलाई ‘सतबीज’ भनेर उच्चारण गर्ने गरिन्छ । नेवाः गुठी प्रणालीमा यस पर्वसँग जोडिएका थुप्रै गुठी छन् । जसले पाशुपत क्षेत्रमा दीप प्रज्वलन, भजनकीर्तन र शतबीज वितरण व्यवस्था गर्छन् ।

२०औं शताब्दीमा यस पर्वको लोकप्रियता अझ बढ्दै गएको छ । वस्तुतः पशुपतिनाथ मन्दिरलाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत गरेपछि विदेशी पर्यटकसमेत यो पर्व हेर्न आउने गर्छन् । नेपालको संविधान २०७२ ले धार्मिक स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरेपछि यो पर्व मनाउने अधिकार सबैलाई छ । तर, आधुनिक समय सहरीकरण र बसाइँसराइले गर्दा परम्परागत रूपमा मनाउने क्रम घट्दै गएको छ । तैपनि, पशुपति क्षेत्र विकास कोषले यो पर्व व्यवस्थित बनाउन विशेष भूमिका खेल्दै आएको छ । ऐतिहासिक रूपमा बालाचतुर्दशीले नेपालको धार्मिक सहिष्णुताको प्रतीक पनि हो । हिन्दूबाहेक बौद्ध धर्मावलम्बी पनि यसमा सहभागी हुने गर्दछन् । किनकि पशुपतिनाथलाई बौद्धहरूले पनि ‘आराध्य देवता’का रूपमा मान्छन् ।

धार्मिक महत्व
बालाचतुर्दशीको धार्मिक महत्व अत्यन्त गहिरो छ । हिन्दू शास्त्रअनुसार मृत्युपछि आत्माले विभिन्न यातना भोग्नुपर्छ । पितृको आत्मालाई शान्ति दिनका लागि श्राद्ध, तर्पण र दान आदि गरिन्छ । बालाचतुर्दशी त्यसैको एक भाग हो । यस दिन शतबीज छर्नाले पितृले सयौं बीजबाट अन्न प्राप्त गरेर तृप्त हुने विश्वास छ । यसकारण स्कन्द पुराणमा उल्लेख छ कि मार्गशीर्ष कृष्ण चतुर्दशीका दिन पशुपतिनाथ दर्शन गरेर शतबीज छर्नाले पितृहरूको सात पुस्तासम्म उद्धार हुन्छ । यद्यपि, शतबीजमा धान, जौ, गहुँ, तिल, मकै, कागुनो र चना आदि सात प्रकारका अन्नहरू मिसाइन्छन् । यी अन्न पितृको प्रतीक मानिन्छन् । वस्तुतः यो छर्ने क्रममा ‘ॐ पितृभ्यो नमः’ भन्ने मन्त्र जपिन्छ । यो पर्व शिव र पितृको संयोजन हो । पशुपतिनाथ भगवान् शिवका रूप हुन् ।

भगवान् शिवले पितृको रक्षा गर्ने विश्वास छ । त्यसैले, यस दिन रातभर जाग्रम बसेर शिव भजन गाउनुको विशेष महŒव छ । जाग्रम बस्नाले पितृले प्रकाश प्राप्त गर्ने र अन्धकारबाट मुक्त हुने मान्यता छ । सोही दिन बिहानै गौरीघाटमा स्नान गरेर पशुपतिनाथको पूजा गर्नु अनिवार्य मानिन्छ । यसलाई धार्मिक दृष्टिकोणबाट बालाचतुर्दशी मोक्ष प्राप्तिको पर्व पनि हो । जसले यस दिन शतबीज छर्छ, उसले पितृसँगै आफ्नो पनि मुक्ति पाउने विश्वास छ । यो पर्वले जीवित र मृतकबीचको सम्बन्ध जोड्छ । जबकि परिवारका सदस्य एकैठाउँ भेला भएर पितृको सम्झना गर्छन् । यसले पारिवारिक बन्धनलाई मजबुत बनाउँछ ।

बौद्धधर्ममा पनि यस पर्वको महŒव छ । बौद्धहरू यसलाई ‘पितृपूजा’का रूपमा मनाउँछन् । जसमा लामा गुरु मन्त्रपाठ गर्छन् । यो पर्व हिन्दू–बौद्ध एकताको प्रतीक बनेको छ । धार्मिक ग्रन्थमा यस पर्वलाई ‘पितृ तृप्ति दिवस’ भनेर वर्णन गरिएको छ । यस दिन दान, पुण्य र तपस्या गर्नुको फल अक्षय हुने मानिन्छ । जसले गर्दा आध्यात्मिक रूपमा बालाचतुर्दशीले मृत्युको भयबाट मुक्ति दिन्छ । यस पर्वले जीवन र मृत्युको चक्र बुझाउँछ । शतबीज छर्ने क्रममा बीजबाट नयाँ जीवनको प्रतीक झल्किन्छ । यसले पुनर्जन्मको सिद्धान्त पनि प्रतिबिम्बित गर्छ । धार्मिक विद्वानका अनुसार यो पर्वले कर्मफलको महŒव सिकाउँछ । जुन मनुष्यहरूले जीवित छँदा गरेका कर्मले मृत्युपछि फल दिन्छन् । त्यसैले यस दिन पितृका लागि प्रार्थना गर्नु भविष्यका लागि पनि लाभदायक हुन्छ ।

मनाउने तरिका
बालाचतुर्दशी मनाउने तरिका अत्यन्त विधिपूर्वक हुन्छ । यो पर्व मार्गशीर्ष कृष्ण त्रयोदशी साँझबाट सुरु हुन्छ र चतुर्दशी बिहानसम्म चल्छ ।

तयारी चरण
शतबीज तयार पार्ने : घरमा सात प्रकारका अन्न (धान, जौ, गहुँ, तिल, मकै, कागुनो, चना) सफा गरेर मिसाइन्छ । यी अन्नलाई स–सानो पोका बनाइन्छ । प्रत्येक पोका लगभग सय ग्रामको हुन्छ ।

दीप प्रज्वलन सामग्री : घिउ, बत्ती, धूप, अगरबत्ती आदि तयार पारिन्छ ।

खाना र प्रसाद : रातभर जाग्रम बस्नका लागि चना, भटमास, फलफूल, दही आदि तयार गरिन्छ ।

वस्त्र र पूजा सामग्री : सेतो कपडा, फूल, अक्षता, चन्दन आदि ।

त्रयोदशी साँझ : परिवारका सदस्य पाशुपत क्षेत्रतर्फ प्रस्थान गर्छन् । मृगस्थली, गौरीघाट वा कैलाश डाँडामा बस्ने व्यवस्था मिलाइन्छ ।

रातभर जाग्राम : राति ८ बजेदेखि बिहान ४ बजेसम्म जाग्राम बसिन्छ । भजनकीर्तन, शिव स्तोत्र पाठ, रामायण वाचन आदि गरिन्छ । हजारौं दीपबत्ती बालिन्छ । पाशुपत क्षेत्र दीपमय बन्छ ।

शतबीज छर्ने : राति १२ बजेदेखि शतबीज छर्न सुरु हुन्छ । भक्तजनले ‘ॐ पितृभ्यो नमः’ जप्दै बीज छर्छन् । यो क्रम बिहानसम्म चल्छ । बीज मन्दिर परिसर, वनजंगल र नदी किनारमा छरिन्छ ।

बिहान स्नान र पूजा : बिहान गौरीघाट वा बागमती नदीमा स्नान गरिन्छ । त्यसपछि पशुपतिनाथको दर्शन र पूजा गरिन्छ । ‘प्रसाद’ चढाइन्छ ।

विशेष परम्परा
– नेवाः समुदायमा शतबीज गुठीले सामूहिक रूपमा शतबीज वितरण गर्छ ।
– केही परिवारले दिवंगत सदस्यका नाममा विशेष पूजा गर्छन् ।
– रातभर कथा वाचन र नाचगान हुन्छ ।
– बिहान ब्राह्मणलाई दान दिइन्छ ।

आधुनिक समय मोबाइल एप र सामाजिक सञ्जालबाट पनि शतबीज छर्ने सन्देश पठाउने चलन छ । तर, परम्परागत रूप नै प्रमुख छ । पशुपति क्षेत्र विकास कोषले सुरक्षा, सरसफाइ र दीप व्यवस्थापन गर्छ । यस दिन लाखौं भक्तजन आउँछन् ।

किंवदन्ती तथा लोककथा
बालाचतुर्दशीसँग जोडिएका थुप्रै किंवदन्ती छन् । प्राचीनकालमा एक बालक थिए । उनको नामै ‘बालक’ थियो । उनी अत्यन्त दुष्ट थिए । पितृको अपमान गर्थे । एक दिन मार्गशीर्ष चतुर्दशीका दिन उनी पाशुपत क्षेत्रमा गए । त्यहाँ उनले शतबीज छर्ने भक्तजन देखे । जिज्ञासावश उनले पनि शतबीज छरे । त्यसरात उनलाई सपनामा पितृ आए र आशीर्वाद दिए । ब्युँझँदा उनी सुध्रिएका थिए । त्यसैले यस पर्वको नाम ‘बालाचतुर्दशी’ रह्यो । त्यसरी नै अर्को कथाः गरिब ब्राह्मण थिए । उनले पितृश्राद्ध गर्न सकेनन् । चतुर्दशीका दिन उनले ‘सात बीज’ छरे । पितृ तृप्त भए र उनलाई धन दिए । लोककथामा यस पर्वलाई ‘पितृ उत्सव’ भनिन्छ । रातभर दीप बाल्नाले पितृले बाटो देख्ने विश्वास छ । यी कथाले पर्वको महŒव बढाउँछन् ।

सांस्कृतिक तथा सामाजिक पक्ष
बालाचतुर्दशी सांस्कृतिक रूपमा पनि महŒवपूर्ण छ । नेवाः समुदायमा यो पर्व सतबीजका रूपमा मनाइन्छ । गुठीहरू सामूहिक भोज र नाचगान आयोजना गर्छन् । यस पर्वले सामाजिक एकता बढाउँछ । परिवार एकठाउँ भेला हुन्छन् । सामाजिक रूपमा यस पर्वले दान र पुण्यको सन्देश दिन्छ । गरिबलाई अन्न वितरण गरिन्छ । पर्यावरणीय दृष्टिकोणबाट शतबीज छर्नाले चराचुरुंगीलाई आहारा मिल्छ । तर, आधुनिक समय प्लास्टिक प्रयोगले प्रदूषण बढाएको छ । यसमा महिला सहभागिता पनि उल्लेखनीय छ । उनीहरू भजन गाउँछन् र शतबीज तयार पार्छन् । यस पर्वले लैंगिक समानताको सन्देश दिन्छ ।

आधुनिक प्रभाव तथा चुनौती
आधुनिक समयमा बालाचतुर्दशीको स्वरूप परिवर्तन हुँदै छ । बढ्दो सहरीकरणले धेरैले घरमै शतबीज छर्छन् । अनलाइन पूजा र लाइभ दर्शन सुविधा छ । तर, भीडभाड, ट्राफिक जाम र प्रदूषण चुनौती छन् ।

‘कोभिड–१९’ महामारीपछि ‘भर्चुअल’ जाग्राम चलन बढ्यो । युवापुस्तामा परम्पराप्रति रुचि घट्दै छ । तर, सामाजिक सञ्जालले प्रचार गर्दै छ । सरकार पर्यटन प्रवर्धनका लागि यो पर्व प्रयोग गर्दै छ । प्लास्टिक पोका प्रयोग, जंगली जनावरको बीज खाने समस्या, सुरक्षा आदि । समाधानका लागि जैविक पोका र व्यवस्थित छर्ने क्षेत्र आवश्यक छ ।

बालाचतुर्दशी नेपालको अमूल्य सांस्कृतिक धरोहर पनि हो । यस पर्वले पितृ भक्ति, धार्मिक आस्था र सामाजिक एकताको सन्देश दिन्छ । मूलतः शतबीज छर्ने परम्पराले जीवन–मृत्युको चक्रलाई जोड्छ ।

आधुनिक समय यसलाई जोगाउनु सबैको दायित्व हो । यस पर्वले हामीलाई पूर्वजको सम्झना गराउँछ र नयाँ पुस्तालाई संस्कृति हस्तान्तरण गर्छ । यस्ताखाले धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताले बालाचतुर्दशीजस्ता पर्वले नेपालको पहिचान जीवित राख्छन् । यसलाई मनाउँदै जाऔं र संरक्षण पनि गरौं ।