Thursday, May 6, 2021
Home बिचार आजको सन्दर्भमा सामाजिक न्याय

आजको सन्दर्भमा सामाजिक न्याय

पुष्करराज प्रसाईं,

हामीलाई थाहा छ, वर्तमान अवस्थामा जनतामा रहेको अज्ञानता, अशिक्षा, गरिबी र परित्यक्ततता भनेको प्राकृतिक देन वा परिणाम होइनन् र कसैको रोजाइ तथा चाहना पनि होइन, प्रकृतिले मानिसको रूपमा सबैलाई समान अस्तित्व दिएर पनि कतिपय नागरिकको जीवन कष्टकर अवस्थामा छ । यसमाथि थप झनै गत डिसेम्बरबाट विश्वव्यापी रूपमा फैलदै गएको कोभिड–१९ को संक्रमणले समाजका नियमित प्रक्रिया अवरुद्ध हुन पुग्यो । जसले गर्दा गरिब विपन्न मजदुर ज्यालादारीमा काम गर्ने गुजारा चलाउन नै समस्यामा परेका छन् । कतिपय भोक भोकै मृत्यु वरण गर्न पुगे । कतिपय कुपोषणको सिकार भयका छन् । पोषणयुक्त खानाको अभावमा गर्भवती महिला बालबालिका विरामी तथा ज्येष्ठ नागरिक समस्यामा पर्दै आएका छन् ।

यसैगरी, माहामारीको डरबीच पनि मुलुकमा दैनिकजसो दर्दनात्मक हत्या, हिंसा जबरजस्ती करणी र बलत्कारजस्ता घटना घटिरहेका छन् । महिला दलित नाबालिका गरिब विपन्न परिवारका सदस्य निरन्तर हिंसाका सिकार हुने क्रम जारी छ । अहिलेको तथ्यांकअनुसार ३० महिनामा ५ हजार ६ सय ३४ बलात्कृत, १६ जनाको हत्या भयको तथ्यांक राजधानी पत्रिकामा प्रकाशित छ । यस तथ्यांकले समाजमा सामाजिक न्याय हराउँदै गएको संकेत गरेको छ । प्रहरीको तथ्यांकलाई विश्लेषण गर्दा हरेक दिन औसत सात जना महिला बलात्कृत र प्रत्येक दुई महिनाका बीचमा एक जनाको बलात्कारपछि हत्या हुने देखिएको छ । कृषकले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य नपाएर आन्दोलित भइरहेका छन् । हरेक कर्मचारीमा जवाफदेहिता र सुशासन छैन ।

कुनै पनि जात, धर्म, कुल वा रङमा जन्मेकै कारण जीवनभर हेपिनुपर्ने, अनागरिक बनेर बाँच्नुपर्ने अवस्थाले मानव सभ्यता कलंकित बनाएको छ

जनतालाई अपमानित बोली व्यवहार गर्ने, सेवाग्राहीलाई झुलाएर दुःख दिने, शासकीय रबाफ देखाउने, सेवकमा रूपान्तरण हुन नचाहने, घुसखोरी अनियमितताजस्ता कुराले जनता आक्रान्त छन् । त्यसैगरी, वैदेशिक रोजगारीमा हुने हिंसाले धेरैको जीवन पीडादायी बनेको छ । अझ यसमा रोजगारी गुमेर स्वदेश फर्कनेहरू ऋण र अपमानको भारी बोकेर फर्किंदै छन् । यसरी फर्किनुपर्दाको पीडा उत्पीडन सहन नसकेर कयौंले आत्महत्या गरेको उदाहरण टड्कारो छ सडक सडकमा बेसहारा बालबालिका, महिला, अपांग यत्रतत्र भौतारिरहेका छन् । यस्तो अवस्था रहनु मुलुकको लोककल्याणकारी राज्यव्यवस्थाको निमित्त शोभनीय विषय होइन । यस्ता पीडित पक्षलाइ राज्यले सरक्षकत्व प्रदान गर्न सक्नुपर्दछ । राज्य नै अन्तिम अभिभावक हो । नागरिक कल्याणको सुनिश्चितता कायम गर्नु राज्यको प्रमुख दायित्व हो । आफ्ना नागरिकप्रति सम्मान र बराबरीको व्यवहार गरी अभिभावकत्व प्रदान गर्नु कर्तव्य हो । त्यसैले, सामाजिक संरक्षणबिना जोखिम, विक्षिप्तता, विपत्तिमा रहेका कारण सहयोगको अपेक्षा र प्रतीक्षामा रहेका नागरिकका आवश्यकतालाई तत्काल पूरा गरी सामाजिक न्यायको प्रत्याभूति दिन जरुरी छ ।

सामाजिक न्याय के हो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न विद्धान्ले आआफनै किसिमले व्याख्या गरेका छन् । केही विद्वान्ले सामाजिक न्याय भनेको समाजले आविष्कार गरेको सत्यतामा आधारित सिद्धान्त, पद्धति र विषयको समग्रता हो र यो विवेक संगत आधारमा एक मान्छेले अर्काे मान्छलाई गर्ने व्यवहार भनेका छन् । यसैगरी, इमानुअल कान्टले समाजमा हरेक मानिसको आआफ्नो गरिमा हुन्छ, जसलाई स्वीकार गरी उसको प्रतिभालाई विकास र लक्ष्य प्राप्तिमा अवसर र न्यायका लागि तमाम व्यक्तिलाई समुचित वा बराबरको अवसर दिइनु हो भनेका छन् । हाम्रो नेपालको संविधान २०७२ ले ३१ वटा मौलिक हकको व्यवस्था गरेको छ । त्यसमध्ये धारा १६ मा व्यक्तिले बाँच्न पाउने हक मात्र होेइन कि सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकारसम्मको प्रावधान राखेको छ ।

नेपालको संविधानको प्रस्तावनामा नै सामन्ती निरंकुश केन्द्रीकृत एकात्मक राज्यव्यवस्थाले सिर्जना गरेका सबै प्रकारका उत्पीडन र विभेदको अन्त्य गर्दै अर्थिक समानता, समृद्धि र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्न समानुपातिक समावेशी र सहभागितामूलक सिद्धान्तको आधारमा समतामूलक समाज निर्माण गर्ने संकल्प गरेको छ । धारा ४२ मा सामाजिक न्यायको हकको व्यवस्था गरेको पाइन्छ । जसमा समानुपातिक समावेशी गराइने, आर्थिक रूपमा विपन्नलाई स्वास्थ्य, आवास, रोजगार, खाद्धान्न, सामाजिक सुरक्षामा विशेष अवसर, अपांगलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने र सार्वजनिक सेवा सुविधा उपलब्ध गराउने, प्रत्येक किसानलाई कानुनबमोजिम कृषि कार्यका लागि भूमिमा पहँुच, परम्परागत रूपमा प्रयोग र अवलम्बन गरिएका बीउबिजन कृषि प्रजातिको छनोट र हक हुने भनिएको छ । लोकतान्त्रिक आन्दोलनको क्रममा घाइते भएका आपांग भएकाको, शहीद परिवारको उचित सम्मानसहित न्याय, शिक्षा, रोजगार, आवास र स्वास्थ्य सुरक्षाको व्यवस्थामा प्राथमिकताका साथ अवसर पाउने हक हुने व्यवस्था गरिएको छ ।

महिला, दलित, नाबालिका, गरिब तथा विपन्न परिवारका सदस्यहरू निरन्तर हिंसाका सिकार हुनेक्रम जारी छ

त्यसैगरी धारा ४३ मा सामाजिक सुरक्षाको हकको व्यवस्था गरिएको छ । यी मौलिकको कार्यन्वयनका लागि आवश्यक पर्ने १६ वटा ऐनलगायत ८९ वटा कानुन निर्माण र संशोधन परिमार्जन भई कार्यविधिसहित तत्सम्बन्धी आयोग पनि वर्तमान सरकारले गठन गरिसकेको अवस्था छ । अब यसको कार्यन्वयन पाटो मात्र बाँकी छ, अब हामीले उल्लिखित संवैधानिक प्रावधानको सफल कार्यान्वयन गर्न सक्नुपर्दछ । सरकारले कोही भोकले मर्नुपर्दैन कोही सडकमा अलपत्र पर्नुपर्दैन भनी बारम्बार भने पनि सम्बन्धित निकायले प्रभावकारी कार्यन्वयन गर्न सकिरहेको छैन । यी माथिका यावत् सवालबारे विश्लेषण एवं संश्लेषण गरी संविधानको अक्षरशः कार्यन्वयन र पालना गरेमा र नागरिकलाई व्यापक रूपमा नैतिक, आचरण शिक्षा दिएमा सार्थक परिणाम आउन सक्छ र सामाजिक न्यायमा आधारित समृद्ध र सुखी समाज निर्माण हुन सक्ला भनेर आशा गर्न सकिन्छ ।

सामाजिक न्यायको निम्ति अन्तर्राष्ट्रिय प्रयास पनि नभएको होइन । संयुक्त राष्ट्रसंघको आह्वानमा हरेक वर्ष फेब्रुअरी २० तारिखमा अन्तर्राष्ट्रिय सामाजिक न्याय दिवस मनाउने गरिन्छ । रगतको रङदेखि हड्डीको बनावटसम्म एकै भएका मान्छेको मुटु छ भने उसले मान्छे–मान्छेमा विभेद देख्द हुँदैन भन्ने धारणासहित सामाजिक न्यायको अवधारणा अगाडि आएको हो । सन् २००७ को २६ नोभेम्बरमा बसेको राष्ट्रसंघको महासभाले सामाजिक न्यायको दिवस मनाउने घोषणा गरेको थियो । सोहीअनुसार सदस्य राष्ट्रले बर्सेनि यो दिवस मनाउँदै आएका छन् । यो मानवजातिसँग अभिन्न रूपमा गासिएको दिवस हो । किनकि मानिस सामाजिक प्राणी हो । उसका क्रियाकलाप, जन्म, मरण, अाँसु, हाँसो अनि ऐश्वर्यलगायतको कुराको समाज बाहिर कुनै महत्व छैन । कुनै पनि जात, धर्म, कुल रङमा जन्मेकै कारण जीवनभर हेपिन पर्ने, अनि दोस्रो दर्जाको नागरिक तथा अनागरिक बनेर बाँच्नुपर्ने अवस्थाले मानव सभ्यता कलंकित बनाएको छ । यसमा परिवर्तन हुनु आवश्यक छ ।

(Visited 92 times, 1 visits today)
Loading comments...

आजको समाचार

चार्टर्ड र उद्धार उडान सञ्चालन हुने

काठमाडौं । कोरोना महामारीको दोस्रो लहर तीव्र रूपले बढेर संक्रमितको संख्या दैनिक ३४ सय नाघेको र मृत्युदर पनि बढेर दैनिक ३७ जना पुग्न थालेपछि...

कारुणिक आर्यघाट

देशको राजधानी सहर काठमाडौंमा अवस्थित एक मात्र विद्युतीय शवदाह गृह बन्द हुँदा आर्यघाटको अवस्था झनै कारुणिक बन्न पुगेको छ । आर्यघाट देशकै र समस्त...

कोरोना संक्रमणबाट ५८ जनाको मृत्यु, ८६५९ मा संक्रमण पुष्टि

काठमाडौं । पछिल्लो २४ घण्टामा ५८ जनाको मृत्यु भएको छ भने ८६५९ जनामा कोरोना भाइरस संक्रमण पुष्टि भएको छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका अनुसार...

३ हजार ९ सय १३ जना कोरोना संक्रमण मुक्त, ६ जनाको मृत्यु

चुरो/ मकवानपुर । पछिल्लो २४ घण्टामा थप ९ जना संक्रमित संक्रमण मुक्त भएसंगै संक्रमण मुक्त हुनेको संख्या ३ हजार ९ सय १३ पुगेको जिल्ला...

सर्लाहीको ग्रामीण क्षेत्रमा कोरोना भाइरस सँग मिल्दो लक्षण भएका बिरामीको संख्या बढदै

सर्लाही । सर्लाहीको ग्रामीण क्षेत्रमा कोरोना भाइरस सँग मिल्दोजुल्दो लक्षण भएका बिरामीको संख्या एक्कासी बढेको छ । बिरामीमा उच्च ज्वरो आउने, घाँटी दुख्ने, रुघाखोकी...

साताका लोकप्रिय समाचार

शीर्ष स्थानमा चेन्नइ

नयाँदिल्ली । चेन्नइ सुपर किङ्स इन्डियन प्रिमियर लिग (आइपिएल) को शीर्ष स्थानमा पुनः उक्लिएको छ । बुधबार सम्पन्न खेलमा चेन्नइले सनराइजर्स हैदरावादलाई ७ विकेटले...

रुपन्देही, बाँके र पाल्पामा १२ सङ्क्रमितको मृत्यु

रुपन्देही । रुपन्देही, बाँके र पाल्पामा गरी पछिल्लो २४ घण्टामा १२ कोरोना सङ्क्रमितको मृत्यु भएको छ । रुपन्देही, अर्घाखाँची, कपिलवस्तु र सल्यानका गरी छ कोरोना...

नागरिकलाई ढाडस दिनुपर्ने बेलामा बेड छैन भन्नु सरकार गैह्रजिम्मेवार : कांग्रेस

काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसले कोरोना संक्रमित विरामीका लागि अस्पतालमा बेड छैन भन्नु सरकारको लाचारीपन भएको बताएको छ । महामारीको समयमा सरकारले नागरिकलाई ढाडस र सहयोग...

निषेधाज्ञामा ईश्वरी बरालको नयाँ काेशेली ‘खानदानी छोरी’

काठमाडाैं ।  गायिका ईश्वरी बरालले निषेजधाज्ञाले घरमै बसेका संगीतप्रेमी दर्शकका लागि नयाँ खुराक प्रस्तुत गरेकी छिन् । उनकाे नयाँ गीत खानदानी छोरी सार्वजनिक भएको...

अति आवश्यक नपरी घरबाहिर ननिस्कनू : गृह मन्त्रालय

काठमाडौं । गृह मन्त्रालयले अति आवश्यक नपरी घरबाहिर ननिस्कन र यात्रा नगर्न सर्वसाधारणमा आग्रह गरेको छ । गृह मन्त्रालयका प्रवक्ता जनकराज दाहालद्वारा बिहीबार जारी...

ट्रेन्डिङ

रुकुमपूर्वका कोरोना सङ्क्रमित दाङतिर

रुकुमपूर्व । रुकुम(पूर्व)का तीन कोरोना सङ्क्रमितलाई उपचारका लागि दाङ पठाइएको छ । राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान दाङमा बुधबार गरिएको कोरोना परीक्षणमा तिनलाई संक्रमणको पुष्टि...

सीपी गजुरेलको आरोप : ‘गोकुल बाँस्कोटाको अडियो प्रकरणमा प्रधानमन्त्रीको पनि हात छ’

काठमाडौं । देशभक्त गणतान्त्रिक मोर्चाका संयोजक तथा नेकपा (क्रान्तिकारी माओवादी) का उपाध्यक्ष सिपी गजुरेलले नेपालले लिपुलेक, कालापानी र लिम्पियाधुरा समेटेर नयाँ नक्शा जारी गर्नुपर्ने...

अमेरिकाका दर्जनौं शहरमा प्रदर्शनहरु हिंसात्मक भएसँगै कफ्र्यू घोषणा

मिनियापोलिस । संयुक्तराज्य अमेरिकाका प्रमुख शहरहरुमा प्रहरी दमनको बिरोधमा शनिबार विरोध प्रदर्शन तिब्र भएसँगै निषेधाज्ञा (कफ्र्यू) लगाइएको छ। प्रदर्शनकारीहरूले राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको चेतावनीलाई पनि...

चीनको सीमामा तनाब बढेपछि भारतले बोलायो गोर्खा सैनिक

काठमाडौं । भारत र चीन सीमामा ४५ वर्षपछि पहिलोपटक दुई देशका सैनिकबीचको दोहोरो भिडन्तमा मानवीय क्षति भएको छ । सोमबार राति भएको दुई पक्षबीचको...

चक्रवात ‘निसर्ग’ को प्रभाव : देशभर बदलीसँगै वर्षाको सम्भावना

काठमाडौँ । चक्रवात ‘निसर्ग’ को प्रभावले आगामी तीन दिन देशभर बदलीसँगै वर्षाको सम्भावना देखिएको छ । अरब सागरको दक्षिणपूर्वी भूभागमा बुधबारदेखि विकसित भएको ‘निसर्ग’...

लकडाउनको मौका छोपेर तस्करी गर्ने धमाधम पक्राउ

बर्दिया । लकडाउनको मौका छोपेर निकुञ्जमा वन तथा वन्यजन्तुको तस्करीमा लागेका तस्कर धमाधम पक्राउ पर्न थालेका छन् । लकडाउनको बेला बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जले सुरक्षा...

बिथ ल्याबलाई स्वास्थ्य मन्त्रालयद्धारा ए ग्रेडको लाइसेन्स

काठमाडौं । ललितपुरको कुपण्डोलस्थित युएन पार्कमा अवस्थित बिध ल्याबलाई स्वास्थ्य मन्त्रालयले ए ग्रेडको लाइसेन्स प्रदान गरेको छ । विगत लामो समयदेखि संचालनमा आएको बिध...

सरकारी कार्यालयमा बढ्यो कोरोनाको जोखिम, ८० प्रतिशत कर्मचारी संक्रमित हुन सक्ने

काठमाडौं । सरकारी निकाय तथा कार्यालयहरूमा कोरोना संक्रमणको जोखिम अत्यधिक बढ्दै गएको पाइएको छ । मुलुकको प्रमुख प्रशासनिक निकाय सिंहदरबार र प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटार,...

साझा पार्टीले भन्यो, नेपाल–भारत सिमाना तारबार सहित बन्द गर

काठमाडौं । साझा पार्टीले नेपाल–भारत सिमाना तारबारसहित बन्द गर्न सरकारलाई आग्रह गरेको छ । शुक्रबार विज्ञप्ति जारी गर्दै साझा पार्टीले सीमा क्षेत्रका स्थानीय वासिन्दालाई...

खै कहाँ गए मान्छे ?

आज सहर सुनसान छ र म भौतारिरहेको छु मान्छेहरूको खोजीमा । त्यही चोकको चियापसल हो बिहान सयौं मान्छे जमघट हुने देशको गफ हुन्थ्यो विदेशको गफ हुन्थ्यो राजधानी र सिंहदरबारको गफ हुन्थ्यो...

१६६९ जनामा कोरोना पुष्टि, ५६९९ जना संक्रमणमुक्त

काठमाडौँ । देशभर पछिल्लो २४ घण्टामा थप १ हजार ६६९ जनामा कोभिड –१९ को सङ्क्रमण पुष्टि भएको छ । पछिल्लो समय ८ हजार ३२...

डोटीमा जिप दुर्घटना, तीनको मृत्यु, पाँच घाइते

डोटी । डोटीको बोगटान फुड्सिल गाउँपालिका–७ सेउणीखेत पिउसिया भिरमा जिप दुर्घटना हुँदा तीन जनाको घटनास्थलमै मृत्यु भएको छ भने पाँच जना घाइते भएका छन्...

ई-पेपर

RAJDHANIDAILY VIDEO

प्रमुख

भर्खरै

छुटाउनुभयो कि?

(Visited 149 times, 1 visits today)