नेपालको शान्त विगत अहिले निराशाजनक प्रवृत्तिविपरित छ । नागरिक विदेशमा अवसर खोजिरहेका छन् । यस परिवर्तनबीच, दुर्गम परिवार पनि एक पटक सन्तुष्ट थिए । आज, फ्रिज र वासिङ मेसिनजस्ता थप विलासिता चाहनाले नेपालको आर्थिक परिदृश्यलाई नयाँ आकार दिँदै जीवनशैली परिवर्तन गरेको छ । व्यवसाय, एक पटक नवीन, अब बिक्रीमा केन्द्रित छन् । दुग्ध क्षेत्रलाई प्रभाव पार्दै दूध पाउडर, कन्डेन्स्ड मिल्क, प्लान्टका लागि पूर्वाधार उपस्थितिले बाचा प्रदान गर्दछ । तर वास्तविक परीक्षा सञ्चालन हो । जबकि निर्माणले उत्साह जगाउँछ । निरन्तर सञ्चालन चुनौतीपूर्ण साबित हुन्छ ।

दुग्ध विकास संस्थान (डीडीसी)
नेपालको दुग्ध परिदृश्यमा एक प्रमुख खेलाडी, डेरी विकास निगम स्थापना २७ जनवरी १९६० मा भएको थियो । यसको स्थापनाको उद्देश्य दूध उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरण प्रवद्र्धन गरेर डेरी उद्योग विकासलाई बढावा दिने थियो । वर्षौंदेखि, डीडीसीले उद्योगलाई आकार दिन र नेपालको दुग्ध यात्रामा योगदान पु¥याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

अवस्थित पूर्वाधार
नेपालले धेरै दूध पाउडर कन्डेन्स्ड मिल्क प्लान्ट समेटेको छ । जसमा डीडीसी र निजी क्षेत्रद्वारा व्यवस्थित छन् । यी सुविधाले अतिरिक्त दूधलाई मूल्यवान उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने, अर्थतन्त्र र रोजगारीमा योगदान पु¥याउने सम्भावना राख्छ । यद्यपि, यी प्लान्टको वास्तविक कार्य सञ्चालन चुनौतीपूर्ण छ । परिचालन दक्षता र बजार पहुँचसँग सम्बन्धित मुद्दामा पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ । मनसुन प्रचुर मात्रामा हुँदाहुँदै पनि अतिरिक्त दूध चिन्ताको विषय हो । धेरै कारखानाले उत्पादन गर्छन् । तर माग कम हुन्छ । एउटा ठुलो दुध प्रशोधन कारखाना निर्माण गर्नै यसको उपाय हुन सक्छ । एकता नै प्रगतिको कुञ्जी हो । किसान, शेफ, उद्योग र सरकार मिलेर काम गर्नूपर्छ । प्रशोधन कारखाना यात्राले रोजगारी सिर्जना गर्न र प्रतिभा कायम राख्न सक्छ । कतार र भारतजस्ता डेरी च्याम्पियनबाट सिकेर, नेपालले एकताबद्ध प्रयास, गुणस्तर वृद्धि, नवप्रवर्तन अ“गालेर फस्टाउँछ ।

सरकारको दोहोरो भूमिका
सरकारको महत्व पूर्वाधार निर्माण पहलभन्दा बाहिर छ । सञ्चालन दिगोपन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । नेपालको परिप्रेक्ष्यमा राजनीतिक गतिशीलता र भ्रष्टारचारलगायत कारण निरन्तर सञ्चालनमा चुनौती उत्पन्न हुन्छन् । दुग्ध प्रशोधन प्लान्ट सफल कार्यसम्पादनका लागि प्रभावकारी शासनसँग राजनीतिक प्रेरणा मिलाउन आवश्यक छ ।

२० वर्षभन्दा लामो नेपालको डेरी कथा :
परिवर्तनको यात्रा (दुई दशकमा)

– गाईको राम्रो हेरचाह गर्दा दूध उत्पादनमा वृद्धि
– सामूहिक प्रयास किसान समूह बलियो ।
– बढ्दो सहरी मागले किसानलाई फाइदा
– प्रशोधन समस्याले पूर्वाधार आवश्यकता हाइलाइट गर्दछ
– गुणस्तर आश्वासन महत्वपूर्ण रहन्छ
– विश्वव्यापी निर्यात सम्भाव्यता अवस्थित छ
– अभ्यास वृद्धि गर्न प्रविधिको भूमिका
– वातावरणीय विचारले पर्यावरण–मैत्री विकल्प मार्गदर्शन गर्दछ
– सरकारको कारबाहीले सञ्चालनलाई निरन्तरता दिन्छ
– सहयोगी शिक्षा इन्धन सुधार
– अनलक गर्ने सम्भाव्यता: अगाडिो बाटो फोर्ज गर्दै

पूर्वाधार र सञ्चालनबीचको खाडल कम गर्न मुख्य कुरा हो । सहकार्य, नवप्रवर्तन र प्रतिबद्ध सरकार अत्यावश्यक छ । नेपालको दुग्ध उत्पादनको परिदृश्य विकसित भइरहँदा चुनौती यथावत् छन् । सरकारी कमजोरी र भ्रष्टाचारले सम्भाव्यतामा बाधा पु¥याउँछ । राष्ट्रको विकास सीमित बनाउँछ । निष्कर्षमा, नेपालको दुग्ध उद्योग चौराहेमा उभिएको छ । सामूहिक शक्ति र विश्वव्यापी सिकाइ उपयोग गरेर, यसले बाधा पार गर्न सक्छ । विकासलाई बढावा दिन, समृद्धि र गौरवको ज्योति बन्न सक्छ ।

कार्यका लागि आह्वान
नेपालको अर्थतन्त्रमा दुग्ध उत्पादनको महत्वपूर्ण भूमिका स्वीकार गर्दै बहुआयामिक दृष्टिकोण आवश्यक छ । सरकारी अधिकारी, दुग्ध संस्थान, किसान र सरोकारवाला विद्यमान सुविधाको प्रभावकारी सञ्चालन सुनिश्चित गर्न एकजुट हुनुपर्छ । अनुसन्धान, पूर्वाधार र शिक्षामा थप लगानीले नेपालको दुग्ध क्षेत्रलाई माथि उठाउन सक्छ । जसले आधुनिक चुनौती आत्मसात् गर्दै आफ्नो समृद्धि इतिहास मनाउने आत्मनिर्भर मोडेल सिर्जना गर्न सक्छ ।

एकजुट प्रयासले नेपालले आफ्नो दुग्ध अधिशेषलाई मात्रै सम्बोधन गर्न सक्दैन तर समृद्ध दुग्ध उत्पादन गर्ने राष्ट्रका रूपमा आङ्खनो क्षमता महसुस गर्न सक्छ । सन्तुष्टि र आत्म–स्थायित्वको विरासत पुनरुत्थान गर्न सकिन्छ । समृद्ध भविष्यका लागि मार्ग प्रशस्त गर्दै जुन परम्परा र नवाचार दुवैसँग प्रतिध्वनित हुन्छ ।