समाजमा घट्ने कुनै पनि घटनामा टिप्पणी गर्ने सामाजिक सञ्जालको वर्चस्वले कहिलेकाहीँ जनतामा कहर निम्त्याउँछ । जाजरकोट भूकम्पपछि नागरिक समाज र तिनका संस्थाले आफूलाई प्रस्तुत गर्ने शैलीमा सत्यता देखिन्छ । डोनोभनले सन् १९९० मा आमसञ्चारमाध्यमको भूमिकालाई विभिन्न अस्वस्थ्यकर अभ्यासका हानिकारक प्रभावहरू’bout मानिसहरूलाई जानकारी दिने वा शिक्षित गर्ने भनेर पहिचान गरे । मानिसहरूलाई पहिलेदेखि नै थाहा भएका नराम्रा प्रभावहरूको सम्झना गराउँदै र यस ज्ञानको साक्षरतालाई कायम राख्दै विभिन्न स्वस्थ जीवनशैली अभ्यासहरू अवलम्बन गर्न मानिसहरूको उत्प्रेरणालाई बढाउने कुरा गरे । प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा व्यक्तिहरूलाई अन्य योगदानात्मक प्रभावहरूका लागि संवेदनशील वा पूर्वसूचना गरेर जैविक सुरक्षा उपायहरू, मद्दत कसरी प्राप्त गर्ने वा आफैलाई कसरी मद्दत गर्ने भन्ने ’bout आत्मसहायता जानकारी प्रदान गर्दै, सञ्चारमाध्यमले जनतालाई थोरै अनुभव भएका विषयहरूका सन्दर्भमा नयाँ साझा विश्वासहरू सिर्जना गर्नसक्छ ।

सञ्चारमाध्यमले विद्यमान मापदण्डहरू पनि परिवर्तन गर्नसक्छ र जसले गर्दा मानिसहरूलाई एक प्रकारको व्यवहारबाट अर्कोमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । अहिले आजतक जी न्युज र भारतको एभीपी च्यानलका रिपोर्टरले काठमाडौंबाट हालै आएको भूकम्पबाट भएको क्षतिको रिपोर्टिङ गर्दै उद्धार तथा राहतका विभिन्न एजेन्सीले पत्रकारिताको न्यूनतम आचारविहीनता बिर्सेर गलत सूचना सिर्जना गरी प्रचारबाजी गरिरहेका छन् । भारतबाहेक अरू एजेन्सीको कामलाई पनि उनीहरूले यस आन्दोलनमा भारतीय मात्र मुक्तिदाता भएको भन्दै बदनाम गरिरहेका छन् । कतिपय सञ्चारमाध्यमले समेत सुरक्षाकर्मीलाई घरेलु कामदारजस्तै हातपात गरिरहेका छन् । अब यो पत्याउन गाह्रो छ कि, साँच्चै सञ्चारमाध्यम व्यक्तिगत हो वा अरू केही ? अन्य मुलुकमा रिपोर्टिङ गर्दा पत्रकारिताको न्यूनतम आचारसंहिता पालना गर्नुपथ्र्यो ।

विगत दुई दशकमा प्राकृतिक तथा मानव निर्मित विपद्का कारण भोग्नुपरेका पीडाका कारण समसामयिक विश्वमा नयाँ अनुभूति भइरहेको छ । प्रविधिमा आधारित प्रणालीहरू प्रयोग गरी प्रभावकारी सञ्चारका माध्यमबाट जीवन र सम्पत्ति दुवैको हानिलाई अधिकतम् सम्भावित स्तरसम्म न्यूनीकरण गर्ने सामान्य बुझाइ छ । समर्पित अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग प्रणालीबाट विपद्का असरबाट हुने मानवीय पीडालाई उल्लेख्य रूपमा न्यूनीकरण गर्न सकिने समाजशास्त्री तथा विज्ञहरूको धारणा छ । यो सहयोग सार्वजनिक सूचना र शिक्षाको वरिपरि घुम्छ । सुधारिएको चेतावनी प्रणाली, आपत् पर्दा तयारी र न्यूनीकरण ।

अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग प्रणालीबाट विपद्का असरबाट हुने मानवीय पीडालाई उल्लेख्य रूपमा न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ

यी उपायहरू सुधारिएको सार्वजनिक सुरक्षा र कम आर्थिक नोक्सान सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य हुन् । यदि, हामीले नजिकबाट अवलोकन ग¥यौं भने माथि उल्लिखित सबै उद्देश्यहरू प्राप्त गर्नका लागि सञ्चार सबैभन्दा महत्वपूर्ण माध्यम हो । हालैका वर्षहरूमा विपद् व्यवस्थापन दृष्टिकोणतिर एक उदाहरण परिवर्तन भएको छ । त्यो भनेको खतराका लागि पर्खनु र पछि प्रतिक्रिया गर्नुको सट्टा सक्रिय रूपमा तयारी र योजना बनाउनु हो । प्रकोप स्ट्राइकअघि कुनै उपायहरू नगरेमा विपद्पछिको राहत अप्रभावी रहन्छ भन्ने बलियो अनुभूति विकसित भएको छ । यो दाबी गर्न सकिन्छ कि तयारी वास्तवमा विपद्पछिको व्यवस्थापनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण चरण हो ।

हालैको इतिहासमा, सञ्चार विपद् न्यूनीकरणको कारणका लागि महत्वपूर्ण साबित भएको छ । यसले डाटा व्यवस्थापन र विश्लेषण प्रविधिहरू मात्र प्रदान गरेको छैन, खतराहरूको उत्पत्ति र व्यवहारका ’boutमा हाम्रो ज्ञानलाई पनि बढाएको छ । हालैका वर्षहरूमा आमसञ्चारमाध्यमको आगमनले खतराहरूको प्रत्यक्ष कभरेज र शीघ्र रिपोर्टिङमार्फत मानिसहरूलाई सबैभन्दा प्रभावकारी रूपमा संवेदनशील बनाउन मद्दत गरेको छ । सूचना तथा सञ्चारको महत्व बुझ्दै विभिन्न मानवीय संस्थाहरूले बलियो आन्तरिक एवं बाह्य सञ्चार र सञ्चारमाध्यम सम्बन्धका लागि जिम्मेवार सञ्चार विभागहरू स्थापना गरेका छन् । विपद् व्यवस्थापनका लागि नयाँ सञ्चार प्रविधिका अनुसार मानवीय प्रयासको सफलता धेरै हदसम्म सञ्चारमाध्यमसँगको संस्थाको बुझाइ र सम्बन्धमा निर्भर हुने विश्वास गरिन्छ । त्यहाँ जोखिम न्यूनीकरण र विपद्पछिका गतिविधिहरू छन्, जुन प्रत्यक्ष रूपमा आमसञ्चारमा निर्भर हुन्छन् । यी गतिविधि जोखिम र प्रतिक्रियाका ’boutमा जनचेतना सिर्जना गर्नमा केन्द्रित छन् । प्रारम्भिक चेतावनी दिन, निकासी योजनाहरू र प्रकोपपछिका गतिविधिहरूलाई मद्दत गर्न विभिन्न उन्नत सञ्चारमाध्यमहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

^{सञ्चारमाध्यमले सही समयमा सही सूचना र सन्देश प्रवाह गर्नुका साथै एकता र विश्वासको वातावरण पनि सिर्जना गर्नुपर्छ}

सञ्चारमाध्यमले समाजको मानसिकतालाई प्रतिक्रियात्मक भन्दा पनि सक्रिय बनाउन नेतृत्वदायी भूमिका खेल्नसक्छ । यस सन्देशलाई आमजनताका लागि अझ मूल्यवान् र विश्वसनीय बनाउने जिम्मेवारी पनि छ । सनसनीपूर्ण र प्रचारित समाचारले अराजकता र डरका रूपमा अर्को संकटलाई जन्म दिनसक्छ र थप घाटा निम्त्याउन सक्छ । विगत एक दशकमा यस क्षेत्रका अन्य मुलुकहरूसँगै ब्रह्माण्डमा ‘इलेक्ट्रोनिक मिडिया च्यानलहरू’को प्रवाह भएको छ । विद्युतीय सञ्चारमाध्यमले मुलुकका हरेक कुनाकुनामा उपस्थित भई जनसमुदायको पहुँच पु¥याएको छ र विचार निर्माणमा व्यापक भूमिका खेलिरहेको छ । विद्युतीय सञ्चारमाध्यमले गर्नसक्ने एउटा प्रमुख योगदान भनेको दुर्गम र प्रकोप प्रभावित क्षेत्रहरूमा पूर्वचेतावनी प्रणालीको स्थापना हो । यसमा रेडियो च्यानलहरूले मुख्य भूमिका खेल्न सक्छन् किनकि तिनीहरूको पहुँच धेरै दुर्गम क्षेत्रहरूमा छ । सञ्चारमाध्यमको योगदानले अझ बलियो समुदायको विकास गर्नसक्छ, जुन विपद् तयारी र न्यूनीकरणका ’boutमा बढी सचेत र शिक्षित छ । नियमित रूपमा आउने भूकम्पका विरुद्धमा मुलुक एकजुट भएर उभिएको जापानको उदाहरण हामीले देख्न सक्छौं ।

मुलुकभरि नै सञ्चारमाध्यमहरूद्वारा उत्पादन र प्रसारण हुने निरन्तर सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू, तालिम र अभ्यासहरू भइरहेका छन् । राज्यभित्र राम्रो विपद् व्यवस्थापन प्रणालीको समग्र प्रवद्र्धनमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । सूचना प्राप्त गर्ने व्यक्तिको मुखको वचनभन्दा लिखित सन्देशमा बढी विश्वास हुने गरेको देखिएकाले छापामाध्यमको भूमिकालाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । पत्रपत्रिकामा दिइने जानकारीलाई भरपर्दो सल्लाहका रूपमा लिइन्छ र मानिसहरूले यसलाई अझ गम्भीरताका साथ लिन्छन् । विपद् पूर्व र पछिका गतिविधिहरूमा अर्को धेरै उपेक्षित पक्ष मानवीय संस्थाहरू, विकास साझेदारहरू र राज्यका निकायहरूबीच सञ्चार र समन्वयको अभाव हो । यसले विशेषगरी संवेदनशील क्षेत्रहरूमा प्रभावकारी कामको अभावका साथै प्रयासहरूको दोहोरोपन निम्त्याउँछ । विभिन्न संस्थाबीच सुधारिएको सञ्चार अनिवार्य छ । तर, त्यो पूर्वजोखिम अवधिमा मात्र सम्भव छ । त्यस्ता समन्वयका लागि केन्द्रित व्यक्ति र विभागहरू पहिचान गर्नुपर्छ । विपद् न्यूनीकरण वा प्रतिक्रियाका लागि, फोकल व्यक्तिहरूले प्रभावकारी उपायहरूका लागि साझेदार संस्थाहरू र सरकारी अधिकारीहरूसँग सम्पर्कमा रहन सक्छन् ।

निजी सञ्चारमाध्यमका समूहहरू, च्यानलहरू र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूको व्यावसायिक स्वार्थ भए तापनि विपद्को अवस्थामा सञ्चारमाध्यमको भूमिका नैतिक र नैतिक आयामहरूमा आधारित हुनुपर्छ । यो एउटा यस्तो क्षेत्र हो, जहाँ सञ्चारमाध्यमले सूचना प्रवाह गर्न धेरै जिम्मेवार हुनुपर्छ । यसले जनताको विश्वास जित्नैपर्छ र भरपर्दो जानकारीको प्रावधानले उद्देश्य पूरा गर्नेछ । सञ्चारमाध्यमले सही समयमा सही सूचना र सही सन्देश मात्र नभई एकता र विश्वासको वातावरण पनि सिर्जना गर्नुपर्छ । यसले कुनै पनि विपद्बाट उत्पन्न चुनौतीहरूको सामना गर्न समाजका सबै वर्गको सामूहिक दायित्वलाई अभिवृद्धि गर्न मद्दत गर्नेछ ।