यस वर्ष नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)का संस्थापक महासचिव पुष्पलाल श्रेष्ठ (पीएल) (१९२४–१९७८)को जन्मशताब्दी नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीहरूले मनाउँदै छन् । उनले ७५ वर्षअघि भारतको कलकत्तामा अन्य चार जनाको सहयोगमा स्थापना गरेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी एक दर्जनभन्दा बढी समूहमा विभाजित भए पनि सबैका लागि पुष्पलाल (पुल) सबैभन्दा पूज्य र प्रतिष्ठित व्यक्तित्व हुन् । नेपाली कांग्रेसले मुलुकमा सामाजिक–आर्थिक रूपान्तरण गर्न नसक्ने निष्कर्ष निकालेपछि उनले नेकपा स्थापना गर्ने निर्णय गरेका हुन् । निरंकुश राणा शासन, सामन्तवाद, साम्राज्यवादको अन्त्य गरी शान्तिपूर्ण संघर्षद्वारा राष्ट्रलाई लोकतन्त्र र आर्थिक समानतामा ल्याउने यसको मुख्य उद्देश्य थियो ।

तर, जीवित रहँदा वा उत्पीडित जनताको मुक्तिका लागि सक्रिय हुँदा पुष्पलालले आफ्ना साथीहरूबाट चरम कष्ट, एक्लोपन र अपमानको सामना गर्नुपरेको थियो । यसभन्दा रहस्यमय के छ भने पार्टी स्थापना भएको २ वर्षपछि नै महासचिव पदबाट हटाइयो । सन् १९५१ मा एनसीपीले कलकत्तामा आफ्नो पहिलो सम्मेलन ग¥यो र पुष्पलाललाई महासचिवमा पुनः निर्वाचित ग¥यो । तर, सोही वर्ष पार्टीको राजनीतिक समितिले कुनै पनि कारणबिना अनौपचारिक रूपमा उनलाई शीर्ष पदबाट हटायो । समितिमा पुष्पलाल, मनमोहन अधिकारी, तुलसीलाल अमात्य, शैलेन्द्रकुमार उपाध्याय, शम्भुराम श्रेष्ठ, केदार खनाल, डीपी अधिकारी, धनुषचन्द्र गौतम र विजयकुमार दादा सदस्य थिए ।

पछिल्ला राजनीतिक घटनाक्रमले पीएल (पुष्पलाल)विरुद्ध लगाइएका सबै अपमानजनक आरोपहरूको खण्डन गरिदिएका छन्

स्वर्गीय मनमोहन अधिकारीले पुष्पलालविरुद्ध विद्रोहको योजना बनाएर नवजात पार्टीमा विभाजनको बीउ रोपेर केन्द्रीय कमिटी सदस्यहरूको बहुमतको समर्थनमा उनलाई शीर्ष स्थानबाट हटाएको देखिन्छ । पुष्पलालले कुनै पनि कागजातमा यो एपिसोड उल्लेख गरेका छैनन् । न त उनले आफूलाई सत्ताच्युत गर्ने गुट–उपगुटका विरुद्धमा रिस उठाए । स्वर्गीय पुष्पलालको वैचारिक र राजनीतिक विरासत बोक्ने दाबी गर्ने नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एनसीपी)का अध्यक्ष लोकनारायण सुवेदी स्मरण गर्छन्, ‘हामीले उहाँको सैद्धान्तिक कक्षा र अन्तक्र्रियामा उपस्थित हुँदा पनि पीएलले यो मुद्दा हामीसँग उठाएनन् ।’

हीनता कम्प्लेक्स (इन्फेरियरिटी कम्प्लेक्स)
यो व्यापक रूपमा अनुमान गरिएको छ कि पीएलको लाजमर्दो पदावन्नति पछाडि दुई कारकहरू थिए । पहिलो, उनको शिक्षा थियो । उनले स्कुल लिभिङ सर्टिफिकेट (एसएलसी) मात्र पूरा गरेका थिए । पार्टीको माथिल्लो तहमा रहेका अधिकांश नेताहरूसँग पीएलको तुलनामा उच्च शैक्षिक डिग्री थियो । अधिकारी आफैंले रसायन विज्ञानमा बीएससी गरे । पीएलअन्तर्गत रहन उनीहरूले इन्फेरियरिटी कम्प्लेक्स महसुस गरेका हुनसक्छन् । दोस्रो कारण, उनको जातीय पृष्ठभूमि हुनसक्छ । पार्टीका संस्थापक सदस्यहरू सबै नेवार समुदायका र अन्य जातीय पृष्ठभूमिका व्यक्तिहरूलाई बहिष्कार गरिएकामा नेताहरूमा असन्तुष्टि थियो । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) स्थापनाको तयारीस्वरूप ११ चैत २०७२ मा पुष्पलालले आयोजक समिति गठन गरेका थिए । सचिवमा पीएलसहित नरबहादुर कर्माचार्य, नारायणविलास जोशी, निरञ्जनगोविन्द वैद्य र मोतीदेवी श्रेष्ठ पार्टी संस्थापक सदस्य बनेका थिए । उनले नेपाली समाजको माक्र्सवादी विश्लेषण गर्ने बृहत् घोषणापत्र पनि लेखे । एक वर्षअघि उनले ऐतिहासिक कम्युनिस्ट घोषणापत्रलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गरेका थिए । १५ सेप्टेम्बर १९४९ मा उनले नेकपाको गठन, केन्द्रीय कमिटी र घोषणापत्र ‘कम्युनिस्ट पाक्षिक प्रचारपत्र’ घोषणा गरे । तर, केन्द्रीय समितिमा पुष्पलालबाहेक संस्थापक सदस्य भने परेका छैनन् ।

दुर्भाग्यवश, नेकपा सुरुदेखि नै पार्टीको स्थापना दिवस, नेतृत्व र विचारधारासँग सम्बन्धित असंलग्न विवादहरूबाट गुज्रिएको थियो । १९६२ अप्रिलमा बनारसमा भएको पार्टीको तेस्रो महाधिवेशनसम्म सबै नेताहरूको एकमत थियो कि नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी औपचारिक रूपमा १५ सेप्टेम्बर १९४९ मा स्थापना भएको थियो, तर पछि यो मिति विवादमा प¥यो र केही कम्युनिस्ट पार्टीले २२ अप्रिल १९४९ मा स्थापना दिवस मनाउन थाले । जुन, लेनिनको जन्मदिन र पाँच संस्थापक सदस्यहरूको पहिलो बैठकसँग मेल खान्छ ।

तर, यो मिति भ्रामक थियो, ’cause तिनीहरूले २४ अप्रिलमा कलकत्ताको श्याम बजारमा आफ्नो पहिलो बैठक गरेका थिए, जबकि २२ अप्रिलमा होइन । धेरै ऐतिहासिक दस्तावेजहरूले यो मिति पुष्टि गरेका छन् । सन् १९५४ मा पाटन, ललितपुरमा गोप्य रूपमा सम्पन्न भएको पहिलो महाधिवेशनमा पार्टीले राजतन्त्रको स्थानमा गणतन्त्रात्मक व्यवस्था ल्याउने निर्णय गरे पनि संवैधानिक राजतन्त्र र संसदीय व्यवस्थाको पक्षमा मनमोहन अधिकारीलाई महासचिवमा निर्वाचित गरेको थियो । स्थापनाको १३ वर्षपछि देशको बदलिँदो राजनीतिक परिदृश्यबीच तेस्रो महाधिवेशनपछि पार्टी फुट्यो ।

जीवित छँदा पुष्पलालले आफ्ना साथीहरूबाट चरम कष्ट, एक्लोपन र अपमानको सामना गर्नुपरेको थियो

गणतन्त्रको लाइनमा अडिग भएर पार्टीमा ‘संशोधनवाद’को दाँत र किलाविरुद्ध लडेका पुष्पलाल अतिदक्षिणपन्थी, अतिवामपन्थी र राजतन्त्रवादी शक्तिको निसाना बने । २६ डिसेम्बर १९७८ देखि १ जनवरी १९७९ सम्म सम्पन्न आफ्नो पहिलो महाधिवेशनले जारी गरेको राजनीतिक दस्तावेजमा वर्तमान सत्तारूढ एमालेका पूर्ववर्ती नेकपा–माक्र्सवादी–लेनिनवादी (माले)ले पुष्पलाललाई भारतको एजेन्ट भएको आरोप लगाएको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय संशोधनवादको षड्यन्त्रमा फसेर नेकपा स्थापना भएको भन्दै यसले नेकपालाई बदनाम पनि गरेको छ । मोहनविक्रम सिंहले गद्दार पुष्पलाल (देशद्रोही पुष्पलाल) नामक पुस्तक पनि लेखेका थिए । तर, पछिल्ला राजनीतिक घटनाक्रमले पीएलविरुद्ध लगाइएका यी सबै अपमानजनक आरोपहरूको खण्डन गरे । पार्टीविहीन पञ्चायतविरुद्धको संयुक्त संघर्षको पुष्पलालको दूरदर्शी नीति सन् १९९० र २००६ मा लोकतान्त्रिक र कम्युनिष्ट शक्तिले हात मिलाएर प्रजातन्त्र पक्षधर आन्दोलनहरू सुरु गरेपछि मात्रै त्यसको पतन भएको थियो ।

किसान आन्दोलन
त्रिपक्षीय दिल्ली सम्झौताको विरोध गरेको भन्दै सन् १९५२ मा एनसीपीलाई प्रतिबन्ध लगाइएको थियो । सन् १९५६ मा नेकपाले संवैधानिक राजतन्त्र स्वीकार गरेपछि प्रतिबन्ध हटाइएको थियो । यस कठिन समयमा किसान आन्दोलनको शृंखलाबाट पार्टीलाई जोगाएको श्रेय पुष्पलाललाई दिइएको थियो । उनले तमसुक च्यात (बन्धन च्यात्ने), भाकारीको लागि आन्दोलन (अनाज पसल तोड्ने आन्दोलन) र जी कहो (निम्न आर्थिक स्थितिका मानिसहरूलाई सम्मानजनक शब्दमा सम्बोधन)जस्ता अभियानहरू निर्देशित गरे । सन् १९५९ मा बीपी कोइरालाको नेतृत्वमा भएको सरकार र राजा महेन्द्रको भूमिसुधार कार्यक्रमको नेतृत्वमा भएको बिर्ता उन्मूलन (उपहारको जग्गा उन्मूलन) पछाडि यी आन्दोलनहरू महत्वपूर्ण थिए ।

पहिलो महाधिवेशनमा महासचिव पदमा अधिकारीसँग पराजित भए पनि पुष्पलालले पार्टीको निर्णयलाई निरन्तरता दिँदै आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरे । उपचारका लागि चीन जानुअघि अधिकारीले पुष्पलाललाई पार्टीको कार्यवाहक महासचिव बन्न आग्रह गरे पनि उनले नैतिकताका आधारमा सो आग्रह अस्वीकार गरेका थिए । त्यसपछि पार्टीलाई राजदरबारको जिम्मा लगाएर डा. केशरजंग रायमाझीलाई जिम्मेवारी दिइएको थियो । पुष्पलालले नेतृत्व सम्हालेको भए नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन सही दिशामा अघि बढेर एकताबद्ध हुने थियो ? यो केवल एक काल्पनिक दृष्टिकोण हो । पुष्पलाललाई गाली गर्ने सबैले पछि गएर आफूमाथि भएको अन्यायको पश्चाताप गरे । रायमाझीले कम्युनिस्ट आन्दोलन भत्काएर कुख्यात कमाए, तर पुष्पलालको प्रशंसा गरे । ‘संकीर्ण र निहीत स्वार्थबिना नै उहाँ हाम्रो बीचमा प्रमुख कम्युनिस्ट हुनुहुन्छ,’ रायमाझीले भनेका थिए ।