Tuesday, May 11, 2021
Home बिचार बदलिँदो भू–राजनीतिक अवस्थामा भारतको छिमेक नीति

बदलिँदो भू–राजनीतिक अवस्थामा भारतको छिमेक नीति

विपिन देव,

प्रसिद्ध विद्वान मार्जरेट मिलम्यालियरले के भनेका छन् कि कुनै खास घटना क्रमले इतिहासको नदीलाई दिशा परिवर्तित गर्छ । घटनाको जिकिर गर्दै उनले फ्रेन्च राज्य क्रान्ति र वोलसेभिग क्रान्तिको उदाहरण पेस गर्छन् । यी घटनाले इतिहासको मोडलाई नयॉ दिग्दर्शन दिएको छ । त्यस्तै कोरना महाव्याधीले पनि जीवनका हरेक पक्ष प्रभावित गरेको देखिन्छ । खास गरेर भू–राजनीति यसबाट प्रचुर मात्रामा प्रभावित भएको देखिन्छ । भू–राजनीति भन्नाले संस्कृति, सभ्यता, इतिहास, कूटनीति र कलालाई पनि समाहित गर्छ । यस अर्थमा परराष्ट्रनीति भू–राजनीतिको एउटा भाग मात्र हो । कोरनाको कहरपछि भारतको परराष्ट्रनीतिको प्रयोग र प्रारूपमा व्यापक बहस भइरहेको छ ।

भारतका पूर्वराजदूत शिवशंकर मेननले आप्mनो पुस्तक ‘इन्डिया एन्ड एसियन जिओ पोल्टिक्स’मा भारतको परराष्ट्रनीतिको प्रयोगबारेमा व्यापक समीक्षा गरेको देखिन्छ । अर्थात् भारतको परराष्ट्रनीतिको प्रमुख उद्देश्य भारतीय समाजको रूपान्तरण गर्नु हो । यसको उद्देश्य कुनै महाशक्ति वा सामरिक सग्रामको हिस्सा बन्नु होइन । त्यसै कारणले भारतका परराष्ट्रनीतिका जनक पण्डित नेहरुले कुनै गठजोड र गुटबन्दीमा भारतको परराष्ट्रनीतिलाई अगाडि बढाएका थिएनन् । नेहरुले आफ्नो परराष्ट्रनीतिका माध्यमबाट सम्राज्यवादको चपेटामा रहेका पीडित र प्रताडित मानव समुदायको अवाजलाई ध्वनित गरेका थिए । भारत स्वतन्त्र हुनुभन्दा पहिले नै दिल्लीमा एसिया र अफ्रिकाका मुलुक सम्मेलन आयोजना गरेका थिए । विगतका केही वर्षमा भारत संसारका ठूलाठूला मुद्दाहरूमा आफ्नो कूटनीतिक कसरत गरिरहेका छन् । न्युकिलियर स्पलायरस ग्रुपको सदस्यदेखि लिएर सुरक्षा परिषद्को स्थायी सदस्यता प्राप्तिका लागि कूटनीतिक परिचालित रहेको अवस्था छ । एक व्याख्यानमा भारतका पूर्वराजदूत श्यामशरणले भारतको कूटनीतिलाई पुनरोवलोकन गर्नुपर्ने तर्क अगाडि सारेका छन् । अर्थात् भारतले आप्mनो छिमेक नीतिमा बढी केन्द्रित हुनुपर्ने अनेकौं तर्क उनको रहेको छ । यसका विभिन्न आयाम छन् ।

वर्तमान परिवेशमा संसारको आर्थिक र सामरिक केन्द्र एसिया भएको छ । ट्रान्सएटलानटिकबाट अर्थतन्त्र र सामरिक कसरत ट्रानसप्यासिफिक तर्पm सरेको छ । एसियामा चीनको मात्रै उदय भएको छैन । उदीयमान अर्थतन्त्रमध्ये भारत, दक्षिण कोरिया, मलेसिया, इन्डोनेसिया, सिंगापुर र भियतनामजस्ता अनेकौं मुलुक छन् । सन् २००८ को विश्व आर्थिक मन्दी र भूमण्डलीकरणको लाभ लिने मुलुकमध्ये चीन र भारत हुन् । इतिहासको यो कठिन घडीमा भारतले अमेरिकासँग न्युकिलियर सम्झौता गरेको थियो । तत्कालीन परिवेशमा भारतको आर्थिक वृद्धि दर ८ देखि ९ प्रतिशतको थियो । सुनामीको घटनामा भारतको जलसेनाले संसारका धेरै देशहरूका जनतालाई राहत दिएको थियो । सामरिक र आर्थिक छलाङले गर्दा अमेरिकाले आप्mनो राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिमा परिर्वतन ल्याई भारतसँग न्युकिलियर सम्झौता गरेको थियो । भारतका पूर्वप्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंहले सो सम्झौतालाई आप्mनो कार्यकालको सबैभन्दा ठूलो सफलताका रूपमा दाबी गरेका छन् ।

भारतले ‘विस्तारित छिमेक नीति’अनुसार पूर्वी एसियामा ‘एक्ट इस्ट’ नीति प्रभावकारी बनाउनुपर्छ

अहिले परिवेश फरक छ । अहिले सारा संसारको शक्ति प्रदर्शन र कूटनीति परिचालन एसियामा केन्द्रित छ । भारतको भविष्य र आर्थिक वृद्धिसँग दक्षिण एसियालगायत पूर्वी एसिया र मध्य एसिया पनि जोडिएको छ । भारतसँग भुटानको अर्थतन्त्र नजोडिएको भए आज भुटानको अवस्थामा कायापलट हुने थिएन । बंगलादेशको अर्थतन्त्र भारतसँग नजोडिएको भए दक्षिण एसियामा छरितो आर्थिक प्रगतिको धावक बंगलादेश बन्ने थिएन । भूगोल र अर्थतन्त्रले भारतलाई ठूलो अवसर र चुनौती पनि दिएको छ । अर्थात् भारतले दक्षिण एसियाको ट्रान्जित प्वाइन्ट बन्न व्यापक पूर्वाधार र कानुन बनाउनुपर्छ । भारत ट्रान्जिट प्वाइन्ट भएको खण्डमा मात्र नेपाललगायत अरू दक्षिण एसियाली मुलुक विकास गर्न सक्छन् । विगत केही वर्षमा चीनले दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा प्रचुर लगानी गरेको देखिन्छ । चीनको १०० विलियन अमेरिकी डलर लगानीले गर्दा पाकिस्तानलगायत श्रीलंका डेवट ट्र्यापमा फसेका छन् । अर्थात् भूगोलले चीनलाई भारत जस्तो अवसर दिएको छैन । नेपालसँग जति पनि चीनसँग सम्झौता भए पनि त्यसको लाभ धरातलीय यर्थातमा रूपान्तरण भएका छैनन् ।

तर, भारतले पनि दक्षिण एसियाको राजनीति पुरानो चस्माबाट देख्नुहुँदैन । एक समयमा भारतका पूर्वप्रधानमन्त्री चन्द्र शेखरले नेपालको सबै मूर्धन्य नेतासँग व्यक्तिगत सम्बन्धको आधारमा धेरै समस्या समाधान गर्न हैसियत राख्थे । नेपालका पूर्वप्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद नयाँ दिल्ली जाँदा एक दिनको समय बनारसका लागि राख्थे । अब त्यो पुस्ताको नेतृत्व न त भारतमा छ न नेपालमा । भनाइको अर्थ सम्बन्ध घनीभूत बनाउन आर्थिक आधार स्तम्भ बलियो बनाउनुपर्छ । दक्षिण एसिया अपेक्षाकृत पूर्वाधारले गर्दा जोडिएको छैन । त्यस कारण अगाडि दिनमा भारतले आप्mनो आर्थिक वृद्धिमा छलाङ ल्याउन छिमेक नीतिमा परिर्वतन गर्दै ‘कनेक्टिभिटी’मा बढी जोड दिनुपर्छ । आसियानका मुलुक थाइल्यान्ड, मलेसिया, सिंगापुर र इन्डोनेसिया पूर्वाधारले जोडिएको कारणले नै गर्दा तीव्र विकासको पथमा छन् ।

कोरनाको कहरमा भारतको परराष्ट्र नीतिमा व्यापक परिर्वतन देखिएको छ । मोदीको अगुवाइमा सार्क राष्ट्र प्रमुखको भिडियो क्रन्फ्रेन्स हुनु, खोपमा छिमेकीलाई प्राथमिक्तामा राख्नु, आपूर्ति सञ्जाललाई चुस्त र दुरुस्त बनाउनु यसका उदाहरण हुन् । छिमेक नीतिमा भारतको अफगानिस्तानको नीति र मध्य एसियाको नीतिमा खुला ढंगले बढ्नपर्छ । सन् २००३ इराकमा सैनिक पठाउन भारतमाथि व्यापक अमेरिकी दबाब थियो । ९९ प्रतिशत नीति निर्माणकर्ता अमेरिकी दबाबमा आइसकेको थिए । तर बाजपेयीले धीरता र गम्भीरताका साथ सबैलाई प्रति प्रश्न गर्दै भने कि भारतीय सैनिक सहादत भएको खण्डमा शहीदको आमालाई जवाफ दिने मसँग कुनै भाष्य छैन । अर्थात् वाजपेयीले एकल निर्णयमा इराकमा सैनिक दस्ता परिचालित गरेनन् । इतिहासले यो घटना सदैव मानस्पटलमा राख्छ ।

वर्तमान परिवेशमा इरान र अफगानिस्तानसँग सम्बन्धमा भारतले आप्mनो आर्थिक र सामरिक उद्देश्य अगाडि राख्नुपर्छ । अमेरिकाले अफगानिस्तानको सुरक्षा व्यवस्थापनको जिम्मा भारतलाई दिन कूटनीतिक प्रयास गरिरहेको छ । अफगानिस्तान र भारत सांस्कृतिक रूपले जोडिएका छन् । अफगानिस्तानको पुनर्निर्माणमा भारतले २० विलियन डलर अनुदानसमेत दिएको छ । भारतीय सैनिक अफगानिस्तानमा जानेबित्तिकै तालिवानी काश्मिरलगायत भारतका अनेकांै ठाउँमा आतंकवादी गतिविधि बढाउन उद्दत हुन्छन् । यस अर्थमा भारतले अफगानिस्तानको आन्तरिक मामिलाबाट टाढा हुनुपर्छ । इरानमा चावाहार बन्दरगाहलाई समयसापेक्ष बनाउँदै सेन्ट्रल एसिया (क्रिग्रिस्तान, नेजिगस्तान)लगायत अन्य मुलुकसँग सम्बन्ध अगाडि बढाउनुपर्छ ।

भारतको भू–राजनीति दक्षिण एसियाली मुलुकहरूको भाग्य र भविष्यसँग जोडिएको छ

छिमेक नीतिमा भारत र चीनको सम्बन्ध बडो संवेदनशील देखिन्छ । दक्षिण चीन सागरवबट भारतको ३८ प्रतिशत व्यापार परिचालित हुने गर्छ । दक्षिण चीन सागरमा चीनको दबदबा छ । भारत त्यस दबदबालाई सन्तुलन गर्न मलाका स्टेटमा चीनलाई दबाबमा राख्छ । मलाका स्टेटबाट नै चीनको अधिकांश तेल आपूर्ति हुने गर्छ । सन् १९७९ भियतनाम युद्धपछि चीनले अरूसँग युद्ध गरेको छैन । सन् १९६२ देखि हालसम्म भारतले अनेकौं युद्ध गरेको इतिहास छ । यस अर्थमा चिनियाँ दबाब मत्थर गर्न डोकलमदेखि लल्वानसम्म भारतीय सैनिक समर्थ भएका छन् । चीन र भारतका टक्करमा पश्चिमा शक्तिको पनि यथेष्ट भूमिका रहेको छ ।

यस परिवेशमा कर्वाड र इन्डोप्यासिफिक नीतिअन्तर्गत भारतलाई अमेरिकाले प्रचुर मात्रामा सहयोग गरेको देखिन्छ । तर, स्मरण रहोस् जापान र अस्ट्रेलिया अमेरिकाको एलायन्स हो । अर्थात् जापान र अस्ट्रेलियाको सुरक्षा जिम्मेवारी अमेरिकाले लिएको छ । तर, भारतले आप्mनो सुरक्षा आपंैm गर्नुपर्छ । चिनियाँ अर्थतन्त्र विश्व बजारमा आधारित छ । चीनको सम्बन्ध कुनै पनि उदीयमान अर्थतन्त्रसँग राम्रो छैन । जापानसँग सीमाकाकु आयलायन्ड जस्तै पूर्वीय एसियाको हरेक मुलुकसँग सीमा समस्या छ । चीनबाट ठूला व्यापारिक घराना आप्mना लगानी निकाल्दै छन् । यस प्रतिकूलतालाई अनुकूलतामा रूपान्तरण गर्न भारतले ‘विस्तारित छिमेक नीति’अनुसार पूर्वीय एसियामा ‘एक्ट इस्ट’ नीति प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । जानकारहरूका अनुसार भारतले लगानीमैत्री वातावरण बनाउन पूर्वाधार विकासमा व्यापक ध्यान दिनुपर्छ । अहिलेको प्रचुर लगानी भारतको सेयर बजारमा भएको छ । जुन कि स्थायी लगानी होइन ।

यस अर्थमा भारतको अर्थतन्त्र दक्षिण एसिया, पूर्वी एसिया र मध्य एसियासँग जोड दिँदै भारतले आप्mनो छिमेक नीतिमा आमुल परिर्वतन ल्याउनुपर्छ । भारतको भू–राजनीति दक्षिण एसियाली मुलुकको भाग्य र भविष्यसँग जोडिएको छ । भूमण्डलीकरण र खुला अर्थ व्यवस्थाले सिर्जना गरेको विकासको मापदण्ड र माग पनि यही नै हो ।

(Visited 58 times, 2 visits today)
Loading comments...

आजको समाचार

बहराइनका राजकुमारसहितको टोली सगरमाथाकाे टुप्पाेमा

काठमाडाैं ।  बहराइनका राजकुमार शेख मोहम्मद अल खलिफासहितको टोलीले विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८८८४.८६ मिटर) को सफल आरोहण गरेको छ । बहराइनको राजपरिवारका सदस्यसहितको टोली...

रेल चालकका लागि विज्ञान, प्लस टु उत्तीर्णले अनुमति पाउने

काठमाडौं । सरकारले विज्ञान विषयमा कम्तीमा माध्यमिक तह (दस जोड दुई) उत्तीर्णलाई मात्र रेल चालक अनुमति दिन सकिने गरी कानुन ल्याएको छ । मन्त्रिपरिषद्को...

एमालेमा ह्वीप उल्लंघन गर्ने कारबाहीमा

काठमाडौं । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)ले विश्वासको मत दिन अनुपस्थित भएर ‘ह्वीप’ उल्लंघन गर्ने आफ्ना सांसदलाई कारबाही गर्ने भएको छ । संसद्मा प्रधानमन्त्री केपी...

अस्पतालकाे भेन्टिलेन्टर हेर्दै ज्यान गुमाउँछन् कोरोना सङ्क्रमित

भजनी ।  कैलालीको टीकापुर अस्पतालको उच्च उपचारकक्षमा सात थान भेन्टिलेटर छन् । भेन्टिलेटरकै छेउमा कोरोना सङ्क्रमितको उपचार हुन्छ । अस्पतालमा भर्ना भएका अधिकांश बिरामीमा...

अमेरिकाको ब्रुकलिन फिल्म फेस्टिबलमा छानियो महानगर

कोरोनाको संक्रमणका कारण यतिबेला विश्वका धेरै देशमा लकडाउन जारी छ । तथापि त्यहाँ विभिन्न महोत्सवको तयारी रोकिएको छैन । यस्तै अमेरिकाले आयोजना गर्ने ब्रुकलिन...

साताका लोकप्रिय समाचार

अक्सिजन सेवामा सलमान

मुम्बई । सलमान खानको फिल्म राधे एक सातापछि डिजिटल प्लेटफर्म जी इन्टरटेनमेन्टको जीप्लेक्स र जी ५ डिजिटल प्लेटफमबाट रिलिज हुने भएको छ । यो...

बुटवल उपमहानगरद्वारा संक्रमितको घरघरमा अक्सिजन र औषधी

  बुटवल । कोरोना महमारी संक्रमणको दोस्रो लहरसँगै बुटवल उपमहानगरपालिकाले जनताको घरदैलोमै सेवा प्रदान गर्ने अभियान चालेको छ । उपमहानगरले अक्सिजन बैंकको स्थापना गरी संक्रमितहरुको...

‘बादल’ काे उम्मेदवारी दर्ता, मुख्यमन्त्री प्रस्तावक, सामाजिक विकास मन्त्री समर्थक

काठमाडाैं । वाग्मती प्रदेशमा राष्ट्रियसभा सदस्य उपनिर्वाचनका लागि नेकपा एमालेबाट रामबहादुर थापा बादल र स्वतन्त्र उम्मेदवार खिमलाल देवकोटाको उम्मदेवारी परेको छ । वाग्मती प्रदेशको राजधानी...

लोकसेवा आयोगको अध्यक्षमा पूर्वसचिव रेग्मी सिफारिस

काठमाडाैं ।  लोकसेवा आयोगको अध्यक्षमा पूर्वसचिव माधवप्रसाद रेग्मी सिफारिस भएका छन् । संवैधानिक परिषद्को आइतबार बसेको बैठकले रेग्मीको नाम सिफारिस गरेको हो । परिषद्ले‍ सिफारिस...

परिषद् सचिवालय बन्द

काठमाडौं । न्याय परिषद् सचिवालयले परिषद्का सदस्य एवं वरिष्ठ अधिवक्ता लक्ष्मीबहादुर निराला खड्काको निधनप्रति दुःख व्यक्त गर्दै परिषद् सचिवालय बन्द गर्ने निर्णय गरेको छ...

ट्रेन्डिङ

प्रधानमन्त्रीद्वारा तीनवर्षे उपलब्धि सार्वजनिक

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सोमबार सरकारका तीनवर्षे उपलब्धि सार्वजनिक गरेका छन् । प्रधानमन्त्री ओलीले आफ्नो तीनवर्षे कार्यकाल सफल भएको र यस अवधिमा...

कुनै दिन सिंगै काठमाडौं मसानघाट बन्यो भने …

काठमाडौंमा लगातार तीन दिन पानी परिरह्यो भने खोला छेउछाउमा भएका ढिस्का ढिस्की पहिरो जान सक्छ । त्यसपछि काठमाडौंका सबै खोला र नदिमा पानीको बहाब...

नवलपरासीमा ट्याक्टर दुर्घटना, चारको मृत्यु, आठ घाइते

नवलपरासी । पूर्वी नवलपरासीको बुलिङटार गाउँपालिका ३ छरछरेमा भएको ट्याक्टर दुर्घटनामा चार जनाको मृत्यु भएको छ भने आठ जना घाइते भएका छन् । मंगलबार...

काठमाडौं उपत्यकामा थपिए १४०९ जना कोरोना संक्रमित

काठमाडौँ । काठमाडौं उपत्यकामा १ हजार ४०९ सङक्रमित थपिएका छन् । स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयका अनुसार काठमाडौँमा १ हजार ११६, ललितपुरमा १६३ र भक्तपुरमा...

इटलीमा ६ करोड मानिसलाई घरभित्रै बस्न निर्देशन

रोम । कोरोनाभाइरसको संक्रमण नियन्त्रण गर्न इटलीले देशभर आपतकालीन उपायहरू विस्तार गरेको छ । इटली सरकारले देशव्यापी रूपमा सार्वजनिक भेलामा प्रतिबन्ध लगाएको छ भने...

बदलीसँगै वर्षाको सम्भावना

काठमाडौँ । स्थानीय वायु र पश्चिमी वायुको प्रभावले अधिकांश स्थानमा बदलीसँगै वर्षाको सम्भावना रहेको मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ । बङ्गलादेशको आसपासमा अवस्थित अंपुन चक्रवात...

राष्ट्रपतिद्वारा वैशाख २६ गते संसद अधिवेशन आह्वान

काठमाडौं । राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले संघीय संसद्को दुवै सदनको अधिवेशन आह्वान गरेकी छन् । उनले २६ वैशाखको अपरान्ह ४ बजेका लागि संसद अधिवेशन आह्वान...

थप १०१४ जनामा कोरोना संक्रमण पुष्टि

काठमाडौँ । पछिल्लो २४ घण्टामा मुलुकभर एक हजार १४ जनामा कोरोना भाइरस सङ्क्रमण पुष्टि भएको छ । यसैगरी गत २४ घण्टामा १ हजार ६२८...

श्रीमती छोडेका ब्यक्तिसंग अनुष्काको अफेयर भन्दै हल्ला गर्ने को ?

मुम्बई । पछिल्लो केही दिनदेखी बलिउडमा एउटा हल्ला चल्यो ‘बाहुबली’ नायिका अनुष्का शेट्टी श्रीमतीसंग सम्बन्ध बिच्छेद गरेका निर्देशकसंग प्रेममा छिन् ।’ यो हल्ला चलाउने...

काेराेना संक्रमित युवती निकाे भएर घर फर्किइन्

काठमाडाैं । कोभिड–१९ को सङ्क्रमण देखिएका काठमाडौँकी १९ वर्षीया एक युवती उपचारपश्चात् घर फर्किएकी छन् । टेकुस्थित शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालमा...

बर्दियामा थप ३ जनामा कोरोना पुष्टि

बर्दिया । बर्दियामा आज ३ जना नयाँ कोरोना संक्रिमित थपिएका छन् । जिल्लाको राजापुर नगरपालिका–६ महुवाका २९ वर्षीय एक पुरुष, वडा नं ७ शंकरपुरका...

हिन्दी गीतमा नेपाली माेडलले गरिन् अभिनय

काठमाडाै‌ं ।  नेपाली कलाकार नेपालमा मात्र नभएर पुरै विश्वमै ख्यातीप्राप्त गर्दै आइरहेका छन् । पछिल्लो समय यस्तै चर्चाको शिखरमा छिन् सभ्यता गिरी । सभ्यता गिरी...

ई-पेपर

RAJDHANIDAILY VIDEO

प्रमुख

भर्खरै

छुटाउनुभयो कि?

(Visited 152 times, 1 visits today)