Friday, June 18, 2021
Home बिचार बुझ्नुपर्नेले बुझे पो

बुझ्नुपर्नेले बुझे पो

भागवत खनाल,

शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो
नागेन्द्रोनिशितांकुशेन समदो दण्डेन गौर्गर्दभः ।
व्याधिर्भेषजसंग्रहैश्च विविधैः मन्त्रप्रयोगैर्विषं
सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ।।
– भर्तृहरि नीतिशतक
आगोलाई पानीले, घामको तापलाई छाताले, भयावह सर्पलाई अंकुुशले, मदोन्मत्त साँढे या गधालाई लाठाले, रोगलाई औषधिले र विषलाई मन्त्रले नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । सबै कुराको औषधि छ तर मूर्खलाई तह लगाउने कुनै औषधि छैन ।

यो बुझक्कड मूर्खबारेको कथन हो । सबैभन्दा जान्नेहरू नै जिद्दी र अटेरी बनेपछि बित्यास पर्दाेरहेछ । महामारीको समयमा भीआईपीहरूले देखाएको तुजुक अझै आलै छ । लाओत्सुले भनेका छन्, बुझ्नुपर्नेले बुझे मात्र मानिस लेख्नेलाई भन्छन, ‘तिमीले लेखेर के हुन्छ ? पढ्नुपर्नेले पढे पो, लेख्नेलाई पनि थाहा छ जसले पढ्नुपर्ने हो उसले पढ्दैन । मुन्सी प्रेमचन्दले कात्रो लेखे । उनलाई त्यो कहानी उनको कथाका पात्र घिसु, माधव र उनीहरू जस्तै अकिञ्चनहरूले पढ्ने छैनन् भन्ने थाहा थियो ।

यहाँ ठूलाठूला पर्खालभित्रका नालीबेली लेखिन्छन् । किन्तु ती नालीबेली पर्खालभित्र पुग्दैनन् । विद्यालय नदेखेका, सरकार नदेखेका र सरकारले नदेखेका कंगाल किशोरकिशोरी र सुत्केरी आमाले इँटा बोकेका र गिट्टी कुटेका विवरण अखबारमा छापिन्छन् । इँटा बोक्नेहरूको पहुँच अखबारसम्म छैन । ती दारुण खबर पढ्नुपर्नेहरूसम्म अखबारको पहुँच छैन । ड्राइभरको लापर्बाहीले भएको दुर्घटनाको खबर ड्राइभरबृन्दले पढ्दैनन् । तथापि लेख्नेले परापूर्वदेखि लेखिरहेका छन् ।

रामराज्यमा भारदारी सभाको बैठक बस्यो । राजा रामसामु अनेक स्तुतिगान भए । भोक, रोग र गरिबीले चियाएर हेर्न नसकेको बेहोरा जाहेर भयो । रामले सोधे, ‘त्यसो भए मेरो राज्यमा माग्नेहरू किन छन् ? जाडो याममा काँप्दै मेरो द्वारमा हात फैलाउन आउने को हुन् ? ‘सभासद र मन्त्रीहरू बाठा थिए । उनीहरूले बिन्ती गरे, ‘यति ठूलो राज्यमा केही गरिब र माग्नेहरू हुनु स्वाभाविक हो । सबै धनी हुनु सम्भव छैन महाराज राजाको काम दान गर्नु, भोकालाई खान दिनु र नांगालाई लाउन दिनु पनि हो । कोही माग्न आएन भने ‘दानी राजाको सुनाम’ कसरी फैलिन्छ ? को जयजयकार गर्छ ?

सबै कुराको औषधि छ तर मूर्खलाई तह लगाउने कुनै औषधि छैन

सबैलाई धनी बनाउन सम्भव थिएन । तथापि द्वारद्वारमा कटौरा थाप्न बाध्य भोका र नांगा नरहने व्यवस्था गर्न सकिन्थ्यो । दरबारीले रामलाई पनि भ्रमित पारिदिए । बुझ्नुपर्नेले यसरी बुझ्ने वातावरण बनाइन्छ राज्यव्यवस्थामा । आज पनि आधुनिक राजारामहरू राज्यकोषबाट चार माना चामल दान गरेर दानवीर भएको देख्न पाइन्छ ।

सानो कपिलवस्तु राज्य मगध र कोशलजस्ता ठूला छिमेकी राज्यको चपेटामा थियो । राजकुमार सिद्धार्थलाई गुरुहरूले हाम्रो देश सानो भए तापनि महान् छ । हाम्रा प्रजा सुखी र खुसी छन् । मगध र कोशलमा जस्तो यहाँ गरिबी छैन भनेर पढाउँथे । सिद्धार्थ अरूजस्ता राजकुमार भएको भए त्यही कुरा विश्वास गरेर बस्थे होला । उनले भित्री गाउँमा गएर निरीक्षण गरे । जे भनिन्थ्यो त्यो सत्य थिएन । सिद्धार्थले गरिबीको वीभत्स रूप देखे । उनले भित्री बाटाहरूमा आफ्नै सामुन्ने भोक र रोगले मर्न विवश मानिस देखे । जे बुझाइयो त्यो झुटा थियो । राज्यले कसरी गरिबीलाई लुकाएर झुटो समृद्धि देखाउँछ भन्ने कुरा उनले प्रत्यक्ष देखे ।

भनिन्छ, राजा शन्तनुलाई कहिल्यै तृप्त नहुने श्राप परेको थियो । युवक छोरो युवराज देवव्रतको विवाह गर्ने समय भइसकेको थियो । उता राजा आफंै अतृप्त थिए । छोराको विवाह गरिदिएर राज्याभिषक गराई आफू वानप्रस्थ जाने बखतमा आफंै प्रेमपाशमा परे राजा । आधुनिक नेपालका शन्तनु पनि राज्यलक्ष्मीको भोग गरेर तृप्त हुन सकेनन् । राजनीतिक जुवाको अक्षशालामा जसले जिते तापनि नेपाली जनताले पाउने उपहार ‘पितामह शासक’ नै हो । थकित तर अतृप्त आत्माको क्षुधा तृप्तिका लागि आधुनिक देवव्रत सक्दो प्रयासमा छन् । अत्यन्तै उम्दा खनजोत गर्न समर्थ बहरहरू ज्यान फालेर सौर्य र वीर्य सकिएका अतृप्त आत्माको पछाडि कुदिरहेछन् ।

राजनीतिको केन्द्रबिन्दुमा रहेका व्यक्तिले ‘साह समाजवाद’को नयाँ भाष्य तयार गरे । ‘साह’ शब्दका दुई अर्थ छन् । एउटा व्यापारीका लागि प्रयोग गरिने आदरसूचक शब्द र अर्को पिराहा र सताउने व्यक्ति । अहिले समाजवादोन्मुख नेपालको भविष्यका धरोहर साहू बन्ने प्रतिस्पर्धामा छन् । निजी विद्यालय, अस्पताल, गैरसरकारी संस्था, यातायात व्यवस्था, ठूलाठूला व्यापारिक फर्महरू, जग्गा प्लटिङ, वकालत र उपभोक्ता समितिसमेत राजनीतिक कार्यकर्ताको कब्जामा छन् । राहुल सांस्कृत्यानले लेखेका छन्, यहुदीहरू निकै चलाख हुन्छन् । उनीहरू व्यापार गर्दागर्दै संसारभरि छरिए । उनीहरू पैसा र आमोदप्रमोदमा लाग्दा आफ्नो मौलिकता मात्र नभई देशसमेत गुमाउन पुगे । जसको तीतो फल द्वितीय विश्वयुद्धको समयमा भोग्नुप¥यो ।

नेपालमा राजनीति गर्नेहरूसँग अब सिद्धान्त नै बाँकी छैन । चलाख प्रायः साहूमार्गमा लिप्त छन् । लफ्फाजीका लागि पश्चगामी, सामन्ती र शोषकको आलोचना गर्न छाडिएको छैन । सामन्ती को हो ? पश्चगामी को हो ? को हो शोषक ? सबै राजनीतिको अखाडामा पुगेपछि सबैबराबर भएन र ? यो रहस्य बुझ्नुपर्ने त्यो अखाडाभन्दा बाहिर बस्नेले हो । किन्तु बुझ्नुपर्नेले यति पनि बुझेका छैनन् ।

राजनीतिको केन्द्रबिन्दुमा रहेका व्यक्तिले ‘साह समाजवाद’को नयाँ भाष्य तयार गरे

दार्शनिक नित्से भन्छन् माथि पुगेर हेर्दा तलका सबै बराबर देखिन्छन् । माथि शब्दको एउटा बिम्ब छ । माथिले दृष्टिरोग पैदा गर्छ । त्यो रोगबाट ग्रस्त हुन नचाहने तलकालाई हेर्न तलै झर्नुपर्छ भन्ने बुझेका हुन्छन् । राजकुमार सिद्धार्थ गरिब देख्न गरिबकै बस्तीमा पुगेका थिए । दरबारमा नाचगान, स्तुति, प्रशंसा, मदिरा, मादकता, भोगविलासको दबदबा र शक्तिको रवाफ मात्र हुन्छ । हाम्रोमा त विगतमा भूमिगत हुँदा ढिँडो खान दिने किसानलाई बिर्सेर सबैलाई बराबर देख्ने प्रवृत्ति छ । ढिँडोदाता किसान अझै पनि प्रश्न गर्दैन । बरा किसान अझै पनि भरोसामा छ । उसले पनि बुझ्नुपर्ने कुरा बुझ्न बाँकी नै छ ।

मानिसहरू आजित भएर भन्छन्, ‘ए किन प्रश्न गर्छा ? किन आलोचना गर्छौं ? किन सुझाव दिन्छौं ? तिमीहरूलाई को सुन्छ ? बुझ्नुपर्ने कसले बुझ्छ ?’ कसैले नसुने तापनि प्रश्न गर्न छाड्नुहँुदैन । आलोचना र सुझावले सरकार र राजनीतिलाई तिखारिनमा मद्दत गर्छ । समस्या बुझ्नुपर्नेले नबुझ्नुमा छ । समस्या प्रश्न, आलोचना र सुझावमा छैन ।

जर्मनीमा हिटलरको उदय भएपछि प्रश्न, आलोचना र सुझावको अवसान भयो । हिटलरले राज्यका समस्त अधिकार ग्रहण गर्दा यसले गर्छु भनेर सबै चुप लागे । हिटलरले आर्य मात्र सच्चा मानव भएको हुँदा आर्यबाहेक अरूलाई बाँच्ने अधिकार छैन भनेर घोषणा गर्दा कुरो त यो पो रहेछ भनेर तमासे बने । युद्धको घोषणा हुँदा ल राम्रो भयो भनेर खुसी भए । लाखौं जर्मन युवक र किशोरले युद्धमा ज्यान गुमाउँदै गर्दा अब जितिन्छ भनेर पर्खेर बसे । यदि प्रश्न र सुझावलाई सम्मान गरेको भए हिटलरले आत्महत्या गर्नुपर्ने थिएन । बोलसेविक क्रान्तिपश्चात् स्थापना भएको सोभियत शासनमा सुझावको सम्मान भएको भए सायद त्यसरी ढल्नुपर्ने थिएन । बुझ्नुपर्नेले नबुझेपछि कसको के लाग्छ ?

एउटा नीति कथा छ । एउटा मदोन्मत्त गैंडा मस्तसँग वनमा हिँडिरहेको थियो । उसको ‘बडीगार्ड’का रूपमा युवा मृग पछिपछि थियो । गैंडाले या गर्छु वा गर्छु, म यस्तो छु उस्तो छु भन्दै थियो भने मृग हजुरहजुर गर्दै थियो । अलि पर पुगेपछि मृगले गैंडालाई खुट्टाले कोट्याउन थाल्यो । किन्तु गैंडाराजा आफ्नै गतिमा गतिमान रह्यो । अति नै भएपछि मृगले जोडले लात हानेपछि मात्र गैंडाले पछाडि फर्केर हे-यो । गैंडाले भन्यो, ‘तेरो छेस्के खुरले हानेर मलाई तर्साउँला भनेको ? मेरो छाला त्यति कमलो छैन बाबै ।’ गैंडा अघि बढिरहेको थियो । मृगले भन्यो, ‘अगाडि खाल्टो छ प्रभु’ त्यो सुझाव नसुन्दै गैंडा खाल्टोमा परिसकेको थियो । तथापि गैंडा भनेको गैंडा हो । उसले खाल्टोबाट दाह्रा देखाउँदै भन्यो, ‘मलाई छोएर देखा त मैले जानेको छु ।’ मृगको उत्तर थियो, ‘बुझ्नुपर्नेले नबुझेपछि यस्तै हो ।’

हाम्रो राजनीतिको अक्षशालामा दाउ हान्नेहरू कम्तीमा ४० वर्ष पुराना खेलाडी हुन् । अरू ‘मारा मारा’ भन्ने च्याँखेहरू १० देखि ३० वर्ष पुराना होलान् । कौडा समाउन असमर्थ उनीहरू कौडा गनेर बस्दछन् । यदाकदा आफ्नो रक्षकले दाउ हान्दा नमारे पनि ‘मारा’ भनेर नजिक हुने प्रयत्न गर्नु उनीहरूको धर्म हो । यो बाह्रमासे खालमा कहिले कुन गुमनाम पात्र मन्त्री हुन्छ र हट्छ के ठेगान ? को मन्त्री भयो र को पछारियो भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक छैन । बुझ्नुपर्नेले नबुझेपछि ती बरा ‘मारा’हरूले जे बुझे ठीक बुझे । जो हात सो साथ ।

(Visited 133 times, 1 visits today)
Loading comments...

आजको समाचार

जसपामा विवाद झन्झन् चर्किँदै

काठमाडौं । जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) संघीय परिषद्का अध्यक्ष डा. बाबुराम भट्टराई र अध्यक्ष उपेन्द्र यादव समूहले पार्टी आधिकारिताका लागि निर्वाचन आयोगमा सशरीर उपस्थित...

प्रदेश सरकारको प्रभावकारिता

‘सरकारै सरकार ७ सय ६१ सरकारको देश’ ‘एक नागरिक तीन तहका सरकारको शासन’, ‘तीन तहका सरकारलाई कर भुक्तानी गर्ने एक नागरिक’, ‘तीन तहका सरकार...

युरोकपः बेल्जियम र नेदरल्यान्ड नकआउट चरणमा

कोपनहेगन । सत प्रतिशत नतिजा निकाल्दै बेल्जियम र नेदरल्यान्ड युरोकप फुटबलको अन्तिम १६ अर्थात् नकआउट चरणमा प्रवेश गरेका छन् । समूह 'बी' बाट बेल्जियम...

बाढीपहिरो जोखिमबाट बच्न भौगर्भिक अध्ययन जरुरी

अहिले पनि सिन्धुपाल्चोकलगायतका भूबनोट कमजोर भएका जिल्ला बाढी तथा पहिरोबाट निकै प्रभावित भएका छन् । यी जिल्लामा २०७२ सालको भूकम्पपछि लगातार धनजनको क्षति हुँदै...

साताका लोकप्रिय समाचार

अब नेपालमै पहिलोपल्ट लिक्विड अक्सिजन प्लान्ट

काठमाडौं । अब नेपालमै पहिलोपटक लिक्विड अक्सिजन प्लान्ट निर्माण हुने भएको छ । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले मुलुककै पहिलो लिक्विड (तरल) अक्सिजन ग्यास प्लान्टको...

उपचारका लागि दिल्ली जानु अघि पार्टी एकता जोगाउन झलनाथको अपिल

काठमाडौं । उपचारका लागि दिल्ली जान लागेका नेकपा एमालेका नेता झलनाथ खनालले पार्टी एकता जोगाउन अपिल गरेका छन् । बुधवार विज्ञप्ती जारी गर्दै नेता खनालले...

अन्ततः राष्ट्रिय जनमोर्चाका कृष्ण थापा पदमुक्त, अन्तरिम आदेशलाई निरन्तरता दिन नपर्ने आदेश

काठमाडौं । सर्वोच्च अदालतले गण्डकी प्रदेशसभाका सांसद कृष्ण थापालाई पदमुक्त गर्ने फैसला गरेको छ । राष्ट्रिय जनमोर्चा र गण्डकी प्रदेशसभा सचिवालयको निर्णयलाई सदर गर्दै...

संघीयताको संकेत

संघीय राज्य व्यवस्थाको आधार माओवादीले २०५२ सालदेखि २०६२ सम्म गरेको जनयुद्ध, हो भन्नेहरू धेरै छन् । एकातिर माओवादीको सशस्त्र युद्धले समाज आव्रmान्त थियो भने...

कोपा अमेरिकाः ब्राजिलको सानदार जित

रियो द जेनेरियो । आयोजक ब्राजिलले कोपा अमेरिका फुटबलमा विजयी सुरुवात गरेको छ । उद्घाटन खेलमा भेनेजुएलालाई ३–० गोलले हराउँदै ब्राजिलले विजयी सुरुवात गरेको...

ट्रेन्डिङ

मिडिया सोसाइटीद्धारा ५० हजार थान सर्जिकल मास्क वितरण

काठमाडौं । नेपाल मिडिया सोसाइटीले ५० हजार थान सर्जिकल मास्क वितरण गरेको छ । सोसाइटीले बिहीबार चीनस्थित गुडविल फाउन्डेसन टिएआर पिपुल्स रिपब्लिक अफ चाइनाबाट...

स्थानीय तहबाट मनलाग्दी ‘पास’

काठमाडौं । कोरोना संक्रमणको सन्त्रासपछि देश बन्दाबन्दी (लकडाउन) मा छ । सडकमा अत्यावश्यक र जिल्ला प्रशासन कार्यालयबाट पास लिएका सवारीबाहेक अन्यलाई चल्न बन्देज लगाइएको...

नागरिकता ऐन संशोधन गर्ने विधेयक छिटो पारित गर्न नागरिक समाजको माग

काठमाडौँ। संविधानसभाबाट विसं २०७२ मा जारी भएको नेपालको संविधानमा नागरिकता सम्बन्धी व्यवस्था त्यसअघिका संविधानको भन्दा प्रगतिशील भए पनि पूर्णरुपमा समानतामा आधारित हुन नसकेको नागरिक...

पठानमा शाहरुख खानसँगै जोन अब्राहम

मुम्बई । बलिउड अभिनेता शाहरुख खान नयाँ फिल्म पठानको तयारीमा छन् । पछिल्लो दुई वर्षयता फिल्म नखेलेका उनी यतिबेला भने पठानको तयारीमा जुटेका हुन्...

१४ वर्षपछि हत्यामा संलग्न बाबु छोरा पक्राउ

राजविराज, सप्तरी । १४ वर्ष अघि एक व्यक्तिलाई गोली हानेर हत्या गर्ने दुई जनालाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ । विशेष सुराकीको आधारमा सुनसरीको इनरुवा नगरपालिका...

कोरोना संक्रमणबाट सप्तरीमा थप एक महिलाको मृत्यु

सप्तरी । सप्तरीमा कोरोना सङ्क्रमणबाट थप एक महिलाको मृत्यु भएको छ । मृत्यु हुनेमा बिष्णुपुर गाउँपालिका सिम्राहाका २३ वर्षीया महिला रहेको छ । पिसाबमा समस्या...

म्यान्मारकी नेतृ सुकी पहिलोपटक अदालतमा उपस्थित

बैंकक । म्यान्मारकी नेतृ आङ सान सु की पहिलो पटक अदालतमा स्वयं उपस्थित भएकी छन् । । गत फेब्रुअरी १ तारिखका दिन सत्ताच्यूत गरिएकी...

कोरोना संक्रमणबाट इलामका एक ब्यक्तिको मृत्यु

इलाम । इलामको सूर्योदय नगरपालिका–९ का ५५ बर्षीय एक ब्यक्तिको कोरोना संक्रमणका कारण मृत्यु भएको छ । सूर्योदय ९ मा बसोबास गर्दै आएका एक व्यक्त्तिको...

सुनको मूल्य घट्दा व्यवसायी चिन्तित (फोटो फिचर)

काठमाडौं । कोरना भइरसको संक्रमणले नेपाललगायत विश्व बजारमा सुनको मूल्य झन्डै ७ महिना अघिदेखि नै वृद्धि हुन थालेको थियो । विश्वव्यापी मन्दी एवम् संकटको...

जिदान रियलमै रहने

मड्रिड । फ्रान्सेली प्रशिक्षक जिनेदिन जिदानले अर्को सिजन पनि रियल मड्रिडमै रहने पक्काजस्तै भएको छ । यो सिजन ला लिगाको अन्त्यसँगै फ्रान्सेली प्रशिक्षक जिदान...

भारतमा एकैदिन ९ हजार ८५१ संक्रमित, २७३ को मृत्यु

नयाँदिल्ली । भारतमा कोरोनाभाइरसबाट संक्रमितको संख्या दिनप्रतिदिन बृद्धि हुदै गइरहेको छ । अघिल्ला दिनहरुमा भन्दा पछिल्ला दिनहरुमा दैनिक संक्रमितको संख्या बढ्दै गइरहेको तथ्यांकले देखाएको...

चेल्सी र लिभरपुल शीर्ष चारमा

लन्डन । प्रिमियर लिगको चालु सिजन अन्त्य भएको छ । म्यानचेस्टर सिटीले पाँच खेल अगावै उपाधि जितिसकेको थियो । यद्यपि शीर्षमा चारमा परेर आउँदो...

ई-पेपर

1

RAJDHANIDAILY VIDEO

प्रमुख

भर्खरै

छुटाउनुभयो कि?

(Visited 175 times, 1 visits today)