काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)को प्रथम ऐतिहासिक महाधिवेशन चितवनमा सकिएको छ । पहिलो अधिवेशनबाटै पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र र एकता मजबुत भएको सन्देश रास्वपाले दिइरहँदा ७५ वर्षभन्दा पुरानो राजनीतिक विरासत बोकेका नेपालका कम्युनिस्ट पार्टी र नेपाली कांग्रेस भने चरम आन्तरिक कलहमा छन् ।

संकटमा मिल्ने, सहजमा आपसलाई निल्ने !

रास्वपा महाधिवेशन सकिएकै दिन १० वर्षे सशस्त्र विद्रोहबाट जन्मिएको तत्कालीन नेकपा माओवादी हालको नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)का संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले शुक्रबार एउटा घोषणा गरे, ‘अब नेकपा एमालेसँग सहकार्य, कार्यगत एकता हुँदै पार्टी एकतासम्ममा पुग्दैछौं ।’

पछिल्ला दिन एमाले र नेकपाभित्रको आन्तरिक कलह, वर्तमान सरकारले ती दलका नेतामाथि एकपछि अर्को अभियोग लगाएर गरेका ‘धरपकड’जस्ता आन्तरिक कारणका कारण मिलनको सन्निकट देखिए पनि विगत भने यी दलबीच ‘असहज अवस्थामा मिल्ने र सहज भएपछि छुट्टिने’ देखिएको छ । पछिल्ला केही वर्ष यताको वाम राजनीतिको प्रबृत्ति हेर्दा त छुट्टिने मात्र नभै एकले अर्कोलाई निल्ने तहसम्मै पुगेको पाइन्छ ।

नेपालको कम्युनिस्ट राजनीतिमा पछिल्लो एक दशकको सबैभन्दा ठूलो उतारचढाव नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले), नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) अर्थात् हालको नेकपाबीचको सम्बन्धमा देखिँदै आएको छ ।

कहिले निर्वाचन गठबन्धन, कहिले पार्टी एकता, कहिले कटु विभाजन र फेरि सहकार्य, अहिले एउटै पार्टी हुने गरेको यो सम्बन्ध नेपाली राजनीतिमा दुर्लभ घटनाक्रम हो । मध्यावधि निर्वाचनमा लज्जास्पद हार र निर्वाचनपछि बनेको सरकारले यी दलका नेताहरूमाथि गरेको एकपछि अर्को धरपकडका कारण पुनः यी दुई दलबीच ‘मर्जर’को गृहकार्य सुरु भएको छ ।

शुक्रबार नेकपाका संयोजक दाहालले एमालेसँग सडक, सदन र एजेण्डामा सहकार्य हुने र निकट भविष्यमा हुने स्थानीय र प्रदेश चुनावमा सहकार्यसँगै कतातर्फ अघि बढ्ने सार्वजनिक नै गरे ।

उनको यो अभिव्यक्ति एमालेभित्र नेतृत्व परिवर्तनका विषयमा भइरहेको बहस र सो पार्टीका उपाध्यक्ष विष्णु पौडेल सम्पत्ति शुद्धीकरणलगायतका अभियोगमा पक्राउ परी हिरासतमा रहेको साता दिन नबित्दै आएको छ ।

एमालेभित्र अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको विकल्प खोज्ने घोषित अभियानमा लागेको एक महिना नपुग्दै उपाध्यक्ष पौडेल पक्राउ परेपछि नेकपाका संयोजक दाहालले यी दुई दलबीच सहकार्य हुँदै एकताको ढोका खुलेको सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिनुलाई कम्युनिस्ट नेताहरू ‘अर्थपूर्ण’ बताउँछन् ।

एमाले उपाध्यक्ष पौडेल पक्राउ पर्नुअघि नै एमालेले पूर्वराष्ट्रपतिसमेत रहेकी पार्टी पूर्वउपाध्यक्ष विद्यादेवी भण्डारीको सदस्यता नवीकरण गरेर उनलाई एमाले राजनीतिमा स्वागत गरिसकेको छ

भण्डारीको सदस्यता नवीकरणलाई एमालेमा सत्ता हस्तान्तरणको ‘रिहर्सल’का रुममा मात्र नभई अध्यक्ष ओलीको विकल्पका रूपमा समेत हेरिरहेका बेला नेकपा अध्यक्ष दाहालले सहकार्य हुँदै एकाताका लागि गरेका प्रस्तावले फेरि एकपटक नेपालको बाम राजनीतिलाई ‘हिस्टोरिकल डिपार्चर’का रूपमा समेत नेताहरूले व्याख्या गर्न थालेका छन् ।

यी दुई दलबीच एकदशकको राजनीतिक यात्रा हेर्दा समीकरण मात्र बदलिएको नभई संविधान कार्यान्वयन, सरकार गठन, संसद् विघटन, सर्वोच्च अदालतका ऐतिहासिक फैसलादेखि वर्तमान सरकार निर्माणसम्म प्रत्यक्ष प्रभाव परेको देखिन्छ ।

एमाले र नेकपा (माओवादी केन्द्र) अर्थात हाल नेकपाबीचको सम्बन्ध पछिल्लो एकदशकमा बारम्बार बदलिएको छ । कहिले एउटै पार्टी, कहिले सरकारका साझेदार र कहिले कट्टर प्रतिद्वन्द्वी देखिएका दल लामो सत्ता समीकरण समाप्त भएसँगै पुनः एकीकरणको दिशामा अघि बढ्नुलाई विश्लेषकहरूले अर्थपूर्ण रूपमा हेरेका छन् ।

‘सत्ता गुमेको केही महिनामै पार्टी एकताको विषय आउनुमा सत्ता स्वार्थ होइन भने यसलाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ, तर सत्ता प्राप्तिको उद्देश्यले मात्र एकताको अस्त्र फालिएको हो भने यसले पार्टीलाई मात्र नभई नेपालको समृद्धि र विकासलाई पनि समस्यामा पार्नसक्छ,’ दुई दलबीचको एकताको बहस’bout राजनीतिक विश्लेषक पुरञ्जन आचार्य भन्छन् ।

दुई ठूला बामदलबीच पुनः एकताको गृहकार्य तीव्र भइरहेका बेला आइतबार (भोलि) यी दलका शीर्षस्थ नेताहरू एउटै मञ्चमा उभिएर मिल्न खोजेका सन्देश दिने तयारीमा छन् ।

मदन भण्डारी फाउन्डेसनले जननेता मदन भण्डारीको ७५औं जन्मजयन्तीका अवसरमा आयोजना गर्न लागेको कार्यक्रममा यी दुई दलका शीर्ष नेताले एउटै मञ्च शेयर गर्दैछन् । एकताको सन्निकटमा रहेका दलबीचको यो बसाई झन्डै २ वर्षपछिको पहिलो पनि हो ।

मदन भण्डारीकी धर्मपत्नीसमेत रहेकी पूर्वराष्ट्रपति विद्या भण्डारीको प्रमुख आतिथ्यमा आयोजना हुने सो कार्यक्रममा एमाले अध्यक्ष ओली, नेकपा संयोजक दाहाल, सहसंयोजक माधवकुमार नेपाल, वरिष्ठ नेता झलनाथ खनाल र जनता समाजवादी पार्टी नेपालका अध्यक्ष उपेन्द्र यादवले सम्बोधन गर्ने कार्यक्रम छ ।

एमाले–नेकपा सम्बन्ध : यस्तो छ उतारचढाव
२०७४ सालमा भएको संघीय तथा प्रदेश निर्वाचनअघि एमाले र माओवादी केन्द्रले चुनावी गठबन्धन गरे । तत्कालीन एमाले अध्यक्ष ओली र माओवादी अध्यक्ष दाहालले एउटै चुनावी घोषणापत्र सार्वजनिक गरे । जसको बलमा २०७४ मंसिरमा भएको निर्वाचनमा यी दलले निर्वाचनमा भारी बहुमत पाए ।

वाम गठबन्धनले प्रतिनिधिसभामा झन्डै दुईतिहाइ बहुमत हासिल ग¥यो । त्यसपछि पार्टी एकीकरणको प्रक्रिया तीव्र बन्यो ।

३ जेठ २०७५ मा एमाले र माओवादी केन्द्रबीच औपचारिक रूपमा एकीकृत भई नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) गठन भयो । ओली र दाहाल संयुक्त अध्यक्ष बने । यो नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनकै सबैभन्दा ठूलो एकीकरण मानियो । सरकार सञ्चालन, मन्त्रिपरिषद् विस्तार, पार्टी सञ्चालन, अध्यक्षको अधिकारलगायत विषयमा ओली र दाहालबीच बिस्तारै मतभेद बढ्दै गए ।

५ पुस २०७७ मा एमाले अध्यक्षसमेत रहेका प्रधानमन्त्री ओलीले प्रतिनिधिसभा विघटन गर्दा नेकपा (तत्कालीन नेकपा माओवादी केन्द्र) विरोधमा थियो भने एमालेका पूर्वमहासचिव माधवकुमार नेपालसहितको टिमसमेत विपक्षमा देखियो ।

प्रधानमन्त्री ओलीले प्रतिनिधिसभा विघटन गरेपछि दाहाल–माधव नेपाल समूहले त्यसको कडा विरोध ग¥यो । जतिबेला एमाले र तत्कालीन नेकपा माओवादी केन्द्रबीच एकीकरण भएर नेकपा बनेको थियो । सर्वोच्च अदालतले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) को दर्ता बदर गर्दै एमाले र माओवादी केन्द्रलाई पुरानै अवस्थामा फर्काइदियो । यससँगै पार्टी एकता औपचारिक रूपमा समाप्त भयो ।

२०७८ सालमा पनि कांग्रेस–माओवादी सहकार्य भएको थियो । कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको सरकारलाई दाहाल नेतृत्वको पार्टीले समर्थन मात्र गरेन, सहभागीसमेत भयो । सोही बेलाबाट एमाले–माओवादी सम्बन्ध सबैभन्दा खराब चरणमा पुगेको हो ।

तर २०७९ मंसिरको निर्वाचनपछि यी दुई दलबीच पुनः सम्बन्ध न्यानो बन्यो । निर्वाचनपछि पुनः सहकार्य गरेका यी दलले दाहाललाई प्रधानमन्त्री बनाएर सत्तामा साझेदारी नै गरे । जसलाई यी दुई दलले ‘रणनीतिक सम्बन्ध’ उपमा दिएका थिए ।

रणनीतिक सम्बन्ध दुई महिना नटिक्दै यी दुई दलबीच पुनः अविश्वास सुरु भयो । राष्ट्रपति निर्वाचनदेखि शक्ति बाँडफाँटसम्मका विषयमा विवाद चुलियो । एमालेलाई ‘देखाइदिन’ माओवादी केन्द्र कांग्रेससँग नजिकिएपछि एमाले पुनः प्रतिपक्षको बेन्चमा पुग्यो । तर २०८१ असारमा फेरि एमाले–कांग्रेस गठबन्धन भएपछि माओवादी प्रतिपक्षमा पुग्यो ।

एमालेसँग छुट्टिएको नेकपा माओवादी केन्द्रले एमालेका असन्तुष्ट र फुटेर गएका नेतासमेत समेटेर २०८२ सालको अन्त्यमा दाहालले नेकपा नामको नयाँ दल घोषणा गरे । विभिन्न वाम शक्तिको पुनः ध्रुवीकरणको प्रयासस्वरूप हालको नेकपा गठन गरियो । त्यसपछि एमाले र नेकपाको नाममा यी दलबीच अलग–अलगरूपमा प्रतिस्पर्धा जारी छ ।

सम्बन्धित समाचार

खण्डहर देउवा निवासमा अख्तियारले टाँस्यो म्याद रास्वपा महाधिवेशनमा गगन देखि बाबुरामसम्म रास्वपाको बन्द सत्रमा नेपाली सेनाको बम डिस्पोजल टोली एमाले उपाध्यक्ष विष्णु पौडेल पक्राउ एमाले उपाध्यक्ष विष्णु पौडेल र दीपक भट्टबीच व्यावसायिक साझेदारी ! सत्ता पक्षकै सांसदको विरोधपछि लुम्बिनी प्रदेश सभा बैठक स्थगित महामन्त्रीमा विपिनलाई पाँच नेताको समर्थन रास्वपा महामन्त्रीको निर्वाचन रोचक मोडमा : रञ्जुको समर्थन विपिनलाई