कृषि नेपाली अर्थतन्त्रको प्रमुख क्षेत्र हो । कृषिले रोजगारीका क्षेत्रमा अवसर उपलव्ध गराउँदै अर्थतन्त्रमा उल्लेख्य योगदान प-याइरहेको छ । त्यसैले, कृषि क्षेत्रको विकास राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकासका लागि सहयोगी हुने कुरामा दुईमत हुन सक्दैन । कृषि क्षेत्रको यही महवलाई दृष्टिगत गर्दै यस क्षेत्रलाई राज्यले प्राथमिकता पनि प्रदान गर्दै आएको छ । तर, नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषिको योगदान निरन्तर घट्दो छ । हाल कृषिमा आश्रित जनसंख्या दुई तिहाइभन्दा कममा सीमित भएको र अर्थतन्त्रमा यस क्षेत्रको योगदान एक तिहाइभन्दा कम भइसकेको छ ।

तथ्यांकतर्फ जाँदा आर्थिक वर्ष २०६७-६८ मा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान ३७.१ प्रतिशत रहेकोमा आर्थिक वर्ष २०७६-७७ मा यस्तो योगदान २७.७ प्रतिशत रहने अनुमान छ । पछिल्लो दशकमा नेपालको कृषि क्षेत्रको उत्पादन औसत ३.२ प्रतिशतले बढेको छ । आर्थिक वर्ष २०७५-७६ मा कृषि क्षेत्रको उत्पादन ५.१ प्रतिशतले वृद्धि भएकोमा आर्थिक वर्ष २०७६÷७७ मा यस क्षेत्रको वृद्धि २.६ प्रतिशत रहने अनुमान छ । आर्थिक वर्ष २०७५-७६ को आर्थिक वृद्धिमा यस क्षेत्रको योगदान २१.२ प्रतिशत रहेकोमा चालू आर्थिक वर्षमा यस्तो योगदान ३२.७ प्रतिशत रहेको अनुमान छ । कृषिमा प्रविधिको प्रयोग र व्यावसायिकता बढ्दै जानु तथा सेवा क्षेत्रको विस्तारजस्ता कारणले कृषि क्षेत्रमा जनसंख्याको आबद्धता क्रमिक रूपमा घट्दै गइरहेको सरकारी दाबी छ । स्मरणीय छ, सन् २००८ को नेपाल श्रमशक्ति सर्वेक्षणअनुसार कृषि क्षेत्रमा आबद्ध जनसंख्या ७३.९ प्रतिशत रहेकोमा सन २०१८ मा यस्तो जनसख्ंया ६०.४ प्रतिशत रहेको छ ।

नेपालमा विभिन्न किसिमका तरकारी र फलफूलका साथै दलहन, तेलहन र खाद्यान्न बालीको उत्पादन हुन्छ । तीमध्ये धान हाम्रो र विश्वकै प्रमुख खाद्यान्न बाली हो । धान कहिलेदेखि उत्पादन हुन थाल्यो भन्ने यकिन नभए पनि यो पुराना बालीमध्ये एक हो । एसिया महादेश धानबालीको प्रमुख उत्पादन क्षेत्र हो । धानको खपत पनि एसियामै बढी हुन्छ । विश्वकै सर्वाधिक जनसंख्या भएका तथा क्षेत्रफलका दृष्टिले समेत विशाल हाम्रा छिमेकी मुलुक भारत र चीन यसका प्रमुख उत्पादक हुन् । चामल विश्वको ६५ प्रतिशतभन्दा बढी मानिसको मुख्य खाद्यान्न हो ।

धान धेरै पानी चाहिने बाली हो । जलस्रोतको धनी भएकाले नेपाल धानखेतीका लागि उपयुक्त थलो मानिन्छ । विविधतायुक्त जलवायुमा विभिन्न जातका धान खेती हुन सक्ने भएकाले हावापानीको दृष्टिले पनि नेपाल धान खेतीका लागि उपयुक्त मानिन्छ । तर, कृषि योग्य भूमिको एक चौथाइमा पनि सिँचाइको भरपर्दो व्यवस्था नभएकाले हामीकहाँ मनसुनको आगमन तथा प्रभावलाई हेरेर पहाडमा जेठको अन्त्यदेखि असारको अन्त्यसम्म र तराईमा असार–साउन महिनामा धानबाली लगाइन्छ । सिँचाइ उपलव्ध भएका ठाउँहरूमा चैते धानको खेती गर्ने चलन पनि छ । हाल अभ्यासमा नभए पनि विज्ञहरू जाडो याममा पनि केही स्थानमा धान खेती गर्न सकिने बताउँछन् ।

२०६१ सालदेखि धान दिवस मनाउन थालिए पनि यो औपचारिकता सीमित रहेको कृषकको गुनासो छ

नेपालमा समुद्री सतहबाट ६० देखि ३ हजार मिटरसम्मको उचाइमा धानखेती राम्रो हुन्छ । उत्पादनका दृष्टिले तराई–मधेस नै प्रमुख भए पनि यहाँका उच्च पहाडीदेखि तराईसम्मका भूमिमा धानको खेती हुन्छ । उच्च हिमाली भेगका मनाङ र मुस्ताङबाहेकका सबै जिल्लामा धान खेती हुन्छ । यीमध्ये होचो स्थान झापामा पर्दछ भने धान खेती हुने सबैभन्दा अग्लो स्थान जुम्लामा पर्दछ । जुम्लाको सिंजा उपत्यका, जुन हाम्रो भाषा, संस्कृति र परम्पराको समेत मुहान हो, स्थानीय मार्सी धानका लागि प्रसिद्ध छ । तर, उत्पादनका दृष्टिले ६० देखि ५ सय मिटरसम्मको उचाइमा अत्यधिक उत्पादन हुन्छ । झापा सबैभन्दा बढी धान उत्पादन हुने जिल्ला हो । झापापछि धेरै धान उत्पादन हुने जिल्लामा मोरङ, सुनसरी, बारा, पर्सा, चितवन, दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली आदि पर्दछन् ।

नेपालको धान खेती हुने कुल क्षेत्रफल १५ लाख हेक्टर हो । सोमध्ये करिब २५ प्रतिशतमा मात्र बाह्रै महिना सिँचाइ सुविधा उपलव्ध छ । धानबालीको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान रहेकोले धानको उत्पादन घट्दा कुल गार्हस्थ्य उत्पादन पनि प्रभावित हुन्छ । धान उत्पादन हुनेमध्ये झन्डै ७० प्रतिशत भूमि तराईमा पर्छ । अकासे पानीमा भर पर्नुपर्दा उत्पादन प्रभावित हुनु स्वाभाविक हुन्छ । नेपालमा वार्षिक ६९ लाख टन धानको माग छ । चामलको हकमा ४६ लाख ९२ हजार टनको आवश्यक पर्छ । उत्पादन हुने धानको हिसाब गर्दा बर्सेनि ५ देखि ६ लाख टन चामल नपुग हुन्छ र त्यो सबै नै भारतबाट आयात हुने गरेको बताइन्छ । स्मरणीय छ, मुलुकको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा धानको योगदान ४ प्रतिशतभन्दा बढी छ ।

धान उत्पादन र चामल आयातको स्थितितर्फ दृष्टिगत गर्दा पछिल्लो समय दुवैमा वृद्धि भइरहेको छ । आव २०७२-७३ मा ४२ लाख ९९ हजार मेट्रिक टन उत्पादन हुँदा २२ अर्ब ८० करोड रुपैयाँ बराबरको चामल आयात भएको थियो भने आव २०७३-७४ मा ५२ लाख ३० हजार मेट्रिक टन उत्पादन हुँदा चामल आयात घटेर २० अर्ब २६ करोड रुपैयाँ बराबर भयो भने २०७४÷७५ मा ५१ लाख ५२ हजार मेट्रिक टन उत्पादन हुँदा पुनः आयात बढेर २४ अर्ब ४९ करोड रुपैयाँ बराबर पुग्यो । धानबालीको क्षेत्रफलमा आर्थिक वर्ष २०७५-७६ को तुलनामा २०७६-७७ मा २.२ प्रतिशतले ह्रास आएको थियो । मौसम प्रतिकूल भएको कारण रोपाइँ हुन नसक्दा जमिन बाँझो रहेकाले धान खेतीको क्षेत्रफलमा ह्रास आएको हो । धानबालीको उत्पादन अघिल्लो आर्थिक वर्षमा ८.९ प्रतिशतले बढेकोमा चालू आर्थिक वर्षमा १.१ प्रतिशतले घटेको तथ्यांक छ ।

विज्ञका अनुसार हामीकहा धानको पर्याप्त सम्भावना हुदाहुदै पनि अहिले क्षमताको आधा मात्र उत्पादन भइरहेको छ । समयमा सुलभ एवं सहज रूपमा गुणस्तरीय मल, बीउ उपलव्ध नहु“दा कृषक राम्रो उत्पादन लिन असमर्थ भएका र उब्जनीसमेत कम हुने गरेको हो । जमिनको खण्डीकरण हुनेक्रम बढेको छ । यसले पनि धानको उत्पादन प्रभावित भइरहेको छ । एकातिर खेती हुने जमिन घट्नु र अर्कोतिर युवा जनशक्तिको विदेश पलायनका कारण खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहँदा अन्य बालीजस्तै धानको उत्पादन पनि प्रभावित भएको छ । अपर्याप्त सिँचाइ र अनियमित वर्षा आदिका कारण धान उत्पादन प्रभावित भइरहेको पक्ष त छ“दै छ, सहरीकरणको क्रममा धान खेतीयोग्य उर्वर भूमिको विनाश हुँदा पनि हाम्रो धान उत्पादन प्रभावित भएको छ । पछिल्ला दिनमा जलवायु परिवर्तनले सिर्जना गरेका परिस्थितिका कारण धान उत्पादन प्रभावित भइरहेको छ । विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि, हरितगृह प्रभाव, मौसमी प्रतिकूलता, अतिवृष्टि, अनावृष्टि, समयमा वर्षा नहुनु आदि कारणले धानको उत्पादनमा ह्रास आइरहेको छ ।

धान बालीको महव दर्शाउन र यसको उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २००४ लाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय धान वर्ष’को रूपमा मनाएको थियो । सोसँगै २९ मंसिर २०६१ को मन्त्रिस्तरीय निर्णयअनुसार नेपालमा असार १५ को दिनलाई ‘राष्ट्रिय धान दिवस’को रूपमा मनाउन थालियो । त्यसयता हरेक वर्ष एउटा सान्दर्भिक नारासहित विशेष उत्सवका रूपमा यो दिवस मनाइँदै आएको छ । ‘असार पन्ध्र’ नेपाली कृषकको एउटा उत्सव नै बनेको छ । धान दिवस मनाउन थालिए यता यस दिवसका अवसरमा पर्यटकीय नगरी पोखरालगायत मुलुकका विभिन्न स्थानमा विदेशी पर्यटकसमेतलाई रोपाइ“ँमा सामेल गराई उल्लासका साथ दिवस मनाउने गरिएको छ । तर, धान दिवस औपचारिकता मात्र हुने सीमित रहेको कृषकको गुनासो छ ।

खेतीयोग्य उर्वर भूमिमा पूर्वाधारको निर्माण, सहर तथा बस्तीको विकास र विस्तार हु“दै जा“दा कृषि बालीको उत्पादनमा क्रमशः ह्रास आएको र खाद्यान्न आयातको आयतन निरन्तर फराकिलो हुँदै गइरहेको सन्दर्भमा सो वास्तविकतालाई आत्मसात् गरी सोहीअनुसार उपयुक्त नीति र कार्यक्रम बनाई अर्थतन्त्रको समृद्धिका लागि धानलगायतका बढी उपभोग हुने खाद्यान्नको उत्पादन वृद्धि गर्नेतर्फ प्रयत्न गर्नु जरुरी छ । यसैगरी, खानामा भातलाई नै रुचाउने हाम्रो प्रवृत्तिमा सुधार ल्याउँदै बाली विविधीकरण गर्ने र अन्य खाद्यान्नको समेत उपभोग गर्ने प्रवृत्ति बढाउनेतर्फ पनि हाम्रो प्रयास वाञ्छनीय छ ।

अन्त्यमा, असार नेपाली कृषकका लागि व्यस्तताको महिना हो । प्रमुख खाद्यान्न बाली धान बाली लगाउने महिना भएकाले यस महिनालाई महŒवपूर्ण र बेफुर्सदीको महिनाको रूपमा पनि लिने गरिन्छ । असार १५ लाई विशेष मानिए पनि कृषकका लागि यस महिनाका हरेक दिन उत्तिकै महŒवपूर्ण हुन्छन् । ‘मानो रोपेर मुरी उब्जाउने’ यस महिनाले व्यस्तता नै जीवन हो भन्ने सन्देश पनि प्रवाहित गर्छ । विगतका वर्षदेखि नै कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान क्रमशः घट्दै जानु अर्थतन्त्रमा संरचनात्मक परिवर्तनको दृष्टिले सकारात्मक देखिए पनि समग्र कृषि क्षेत्रको उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउनेतर्फ आर्थिक नीति केन्द्रित हुनु तथा हरेक याम र मौसममा उत्पादन हुने बालीनालीको पहिचान, विकास र कृषि कर्ममा लाग्नेलाई प्रोत्साहन गरिनु नितान्त जरुरी छ । यसो हुन सकेमा नै आत्मनिर्भरता पनि सम्भव हुनेछ ।