विविध धर्म, भाषा, संस्कृति, जातजाति र परम्पराले भरिएको देश हो, नेपाल । यहाँका प्रत्येक पर्व, चाड र संस्कारले राष्ट्रिय एकता, सामाजिक सद्भाव र सहअस्तित्व सुदृढ पार्ने काम गरेका छन् । यीमध्ये छठ विशेष रूपमा सूर्यदेवको आराधना, जलथल–प्रकृतिप्रतिको सम्मान र पारिवारिक निष्ठाको अद्भुत प्रतीकको रूपमा स्थापित छ । छठ पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन, यो राष्ट्रिय एकताको सन्देश दिने साझा सांस्कृतिक उत्सव पनि हो । विशेषतः नेपालको तराई भूभागमा मनाइने यो पर्व पहाड, हिमाल र सहरसम्म फैलिँदै सांस्कृतिक एकता र राष्ट्रिय पहिचानको साझा सूत्र बन्दै गएको छ ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
छठ पर्वको उत्पत्ति’bout विभिन्न धार्मिक ग्रन्थमा विविध कथा पाइन्छन् । वैदिककालमा सूर्य देवताको आराधनालाई अत्यन्त महŒवपूर्ण मानिन्थ्यो । सूर्य नै ‘जीवनदायी शक्ति, स्वास्थ्य, समृद्धि र प्रकाशका स्रोत हुन्’ भन्ने विश्वासले यो पर्वको आधार तयार ग¥यो । ऋग्वेदमा सूर्यलाई ‘सर्वरोगहर र जीवनदाता’ भनिएको छ । त्यसैकारण सूर्यको उपासना गर्ने परम्परा अत्यन्त पुरातन छ । हिन्दूधर्ममा सूर्य उपासना विशेषतः षष्ठी तिथिमा गरिन्छ । जसलाई ‘छठ’भनिन्छ । यस दिन सूर्यकी बहिनी उषा र प्रत्यूषा देवीको पनि आराधना गरिन्छ ।

महाभारतकालीन कथाअनुसार द्रौपदीले आफ्नो परिवारको समृद्धि र पाण्डवको राज्य पुनः प्राप्तिको कामनामा छठ व्रत गरेकी थिइन् । त्यसैबेलाबाट यो पर्व सत्य, तपस्या र श्रद्धाको प्रतीक बनेको हो । नेपालमा यो पर्व मुख्यतः मिथिला, मधेश र तराई क्षेत्रबाट सुरु भएर क्रमशः देशभर फैलिएको छ । अहिले यो पर्व काठमाडौं, पोखरा, धरान, बुटवल, नेपालगन्जलगायत सहरमा पनि समान जोश र श्रद्धासाथ मनाइन्छ ।

मनाउने विधि
छठ पर्व चार दिनसम्म चल्ने धार्मिक र आध्यात्मिक साधना हो । प्रत्येक दिनका कार्य अनुशासन, शुद्धता र संयममा आधारित हुन्छन् ।

नहाय–खाय
पहिलो दिन उपासक नुहाएर घर सफा गर्छन् र शुद्ध खाना (सामान्यतया अरुवा चामल र लौका दाल) खान्छन् । यस दिनदेखि नै व्रतालु शुद्ध आहार ग्रहण गर्छन् र आत्मसंयम अभ्यास आरम्भ गर्छन् ।

खरना
दोस्रो दिन व्रतालुले दिनभर निराहार रहन्छन् र साँझ सूर्यास्तपछि गुड र दूधबाट बनेको खीर र रोटीको प्रसाद ग्रहण गर्छन् । यसलाई ‘खरना’ भनिन्छ । यस दिनको उपवास शुद्ध आत्मानुशासन र आत्मशुद्धिकै प्रतीक पनि हो ।

सन्ध्या अघ्र्य
तेस्रो दिन सूर्य अस्ताउँदा जलाशयमा गएर सूर्यलाई अघ्र्य दिने परम्परा हुन्छ । स्त्रीपुरुष, बालबालिका सबै जनाले नदी, तलाउ वा पोखरीमा दीप, फलफूल, ठकुवा, भुसुवा, नरिवल आदि चढाएर सूर्यदेवलाई वन्दना गर्छन् ।

बिहानी अघ्र्य
चौथो दिन बिहान सूर्य उदाउँदा पुनः अघ्र्य दिने गरिन्छ । यस दिनको बिहानको दृश्य अत्यन्तै मोहक र भावनात्मक हुन्छ । परिवारका सबै सदस्य उपस्थित रहन्छन् । यसमा खासगरीकन व्रतालु पानीमा उभिएर उदीयमान सूर्यलाई अघ्र्य दिएर व्रत सम्पन्न गर्छन् । यसरी छठ पर्वमा भौतिकभन्दा आध्यात्मिक अनुशासन, संयम, प्रकृति सम्मान र पारिवारिक समर्पणको उत्कृष्ट समन्वय देखिन्छ ।

सांस्कृतिक विविधता
नेपालको विशेषता यसको सांस्कृतिक विविधता र सामाजिक सहअस्तित्वमा निहित छ । एकै समाजमा बौद्ध, हिन्दू, किरात, मुस्लिम, क्रिस्चियन सबै धर्मका मानिस बसोबास गर्छन् । प्रत्येक समुदायका पर्वले नेपाललाई बहुरंगी बगैंचा बनाएको छ । छठ पर्व विशेषतः मिथिला, भोजपुर, थारू, मधेशी र अवधी समुदायमा प्रमुख रूपमा मनाइन्छ । तर पछिल्ला वर्ष पहाडी, नेवाः, गुरुङ, मगर, ब्राह्मण, क्षेत्री, तामाङ आदि समुदाय पनि श्रद्धासाथ छठ पर्व मनाउन थालेका छन् । यो परम्परागत सीमित धार्मिक उत्सवबाट राष्ट्रिय सांस्कृतिक उत्सवको रूप लिनु स्वयं नेपाली समाजको सहिष्णुता, आपसी स्नेह र एकताप्रतिको उत्कृष्ट उदाहरण हो ।

महाभारतकालीन कथाअनुसार द्रौपदीले आफ्नो परिवारको समृद्धि र पाण्डवको राज्य पुनः प्राप्तिको कामनामा छठ व्रत गरेकी थिइन् । त्यसैबेलाबाट यो पर्व सत्य, तपस्या र श्रद्धाको प्रतीक बनेको हो । नेपालमा यो पर्व मुख्यतः मिथिला, मधेश र तराई क्षेत्रबाट सुरु भएर क्रमशः देशभर फैलिएको छ

सूर्य उपासना र प्रकृति संरक्षण
छठ पर्वको मूल आत्मा प्रकृतिप्रतिको आस्था हो । सूर्य, जल, भूमि, फलफूल, वायु र अग्नि—यी सबै तत्व जीवनका आधार हुन् । छठ पर्वमा मानिसले नदी, तलाउ, पोखरीको पानीमा दीप प्रज्वलन गर्छन् । जुन जल–जीवन र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता प्रदर्शन हो । अहिले जब वातावरणीय संकट, प्रदूषण, नदीजन्य समस्या, जलवायु परिवर्तन र वन विनाशको चर्चा भइरहेका छन् । छठ पर्वको सन्देश अत्यन्त सान्दर्भिक बनिएको छ । यो पर्वले मानिसलाई प्रकृतिसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्न र जीवनको स्रोतप्रति सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ । त्यसैले, छठ पर्व केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, यो पर्यावरणीय सन्देश बोकेको हरित संस्कार पनि हो ।

सामाजिक–आर्थिक चलायमानता
छठ पर्वले नेपालको स्थानीय अर्थतन्त्रमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ । बजारमा चलायमानता बढ्छ । बाँसका डाला, माटाका कलश, फलफूल, गुड, नारिवल, रोटी, नयाँ कपडा आदि वस्तुको माग अत्यधिक बढ्छ । स्थानीय उत्पादन खपत बढ्छ । गाउँमा बनाइने ठकुवा, भुसुवा, पिठो र गुडको बजार विस्तार हुन्छ । पर्यटन र आन्तरिक यात्रा वृद्धि हुन्छ । काठमाण्डौं, जनकपुर, विराटनगर, बुटवल, बारा, रौतहट जस्ता ठाउँमा छठ हेर्न आउनेको संख्याले स्थानीय व्यवसाय सजीव बनाउँछ । सांस्कृतिक उद्योग (गीत, मेला, मिडिया कार्यक्रम आदि) मार्फत रोजगारका अवसर सृजना हुन्छ । यसरी, छठ पर्वले नेपालमा स्थानीय उत्पादन, आन्तरिक व्यापार र सामुदायिक ऐक्यबद्धता बलियो बनाएको छ ।

लैंगिक समावेशिता
छठ पर्वमा महिलाको भूमिका अत्यन्त प्रमुख हुन्छ । प्रायः घरकी आमा, दिदी वा छोरी व्रत बस्छन् र परिवारको सुख–समृद्धिको कामना गरिन्छ । यसले महिलाको धार्मिक नेतृत्व र परिवारप्रतिको समर्पणलाई उजागर गर्छ । साथै, छठ पर्वमा पुरुष पनि समान रूपमा सहयोगी भूमिकामा देखिन्छन् । फलफूल ल्याउने, सजावट गर्ने, घाट तयार गर्ने आदि कार्य गरिन्छ । यसले परिवारमा लैंगिक सन्तुलन र सहकार्यको भावना प्रवर्धन गर्छ । यद्यपि, कतिपय ठाउँमा अझै महिलामाथि अत्यधिक शारीरिक कठिनाई पर्ने व्रत संस्कार छन् । जसलाई आधुनिक चेतनाले सन्तुलित बनाउने आवश्यकता छ । परम्परा र स्वास्थ्यबीचको सन्तुलन कायम राख्दै, यो पर्वलाई सबैका लागि सहज र सम्मानजनक बनाउनुपर्छ ।

राष्ट्रिय एकता
नेपालको राष्ट्रिय एकता केवल भौगोलिक अखण्डता नभएर यो सांस्कृतिक साझा भावनामा आधारित आत्मीयता र परस्पर आदरको एकता पनि हो । छठ पर्वले त्यो एकतालाई मूर्त रूप दिएको छ । यस पर्वमा तराईका मानिसले हिमाली, पहाडी साथीलाई पनि आमन्त्रण गर्छन् । विभिन्न भाषाका गीत एकै ठाउँमा गाइन्छन् । जसमा मैथिली, भोजपुरी, नेपाली र अवधी सबैको समिश्रण हुन्छन् । गाउँ–नगर, धनी–गरिब, जात–धर्म सबै एकसाथ घाटमा उपस्थित हुन्छन् । जसले समानता र सह–अस्तित्वको अभ्यासलाई मजबुत बनाउँछ । नेपालको सामाजिक–राजनीतिक परिवेश कहिलेकाहीँ विभाजनकारी विषयले तातो भए पनि, छठजस्ता पर्वले ती विभाजनलाई संवेदनशील सहअस्तित्वमा रूपान्तरण गर्ने शक्ति प्रदान गर्छन् ।

राष्ट्रिय एकता र प्रतीकात्मक सन्देश
छठ पर्वले नेपाली समाजलाई निम्न चार प्रमुख सन्देश दिन्छ । यसमा पहिलो आस्था र सहिष्णुताले गर्दा फरक धर्म र समुदायबीच आपसी आदर बढाउन मद्दत गर्छ । त्यसरी नै दोस्रोमा साझा पहिचानले नेपालको विविधता नै यसको एकताको शक्ति हो । तेस्रोमा सहयोग र सहअस्तित्वले समाजका सबै वर्गको सहभागितामा संस्कार सम्पन्न हुने गर्छ । र चौथोमा शान्ति र समृद्धिको आकांक्षाले व्यक्तिगत, पारिवारिक र राष्ट्रिय सुख–शान्तिका लागि सामूहिक प्रार्थनामा सघाउनु पनि हो । यस अर्थमा, छठ पर्व नेपालको राष्ट्रिय एकता दिवस, जस्तै सांस्कृतिक पुलको रूपमा कार्य गर्छ ।

समसामयिक महत्त्व
आजको नेपालमा छठ पर्व धार्मिक पर्वमात्र नभई सामाजिक र राष्ट्रिय पर्वका रूपमा स्थापित हुँदै छ । काठमाडौंको कमलपोखरी, चितवनको नारायणी नदी किनार, विराटनगरका पोखरीमा लाखौं भक्तजनको सहभागिता देखिन्छ । यसले पर्वको लोकप्रियता र प्रभाव देखाउँछ । छठ पर्वले पर्यावरण संरक्षण सन्देश पनि दिन्छ । जलाशयको सफाइ, प्राकृतिक वस्तुको प्रयोग, र सूर्यको पूजा गर्नु वातावरणप्रति सम्मानको प्रतीक हो ।

आधुनिक युगमा रूपान्तरण
प्रविधि, सहरिकरण र आधुनिक जीवनशैलीका कारण अहिले छठ पर्वको स्वरूप केही परिवर्तित भएको छ । यसरी काठ–माटोका सट्टा स्टिल र प्लास्टिकका सामग्री प्रयोग हुन थालेका छन् । त्यसैगरी नदी प्रदूषणका कारण कृत्रिम पोखरी निर्माण गरी अघ्र्य दिने चलन बढेको छ । सामाजिक सञ्जालमार्फत छठको ‘लाइभ स्ट्रिमिङ’ र गीत–नृत्यले नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गरेको छ । तर, मूल आत्मा भने यथावत् छ श्रद्धा, संयम र सूर्यप्रतिको आस्था भने साबिक नै रहेको छ । यो आधुनिक रूपान्तरणले छठ पर्वलाई समयअनुकूल, समावेशी र विश्वव्यापी नेपाली सांस्कृतिक प्रतीक बनाइरहेको छ ।

सरकार, स्थानीय निकाय र छठ
नेपाल सरकार र स्थानीय निकायले पछिल्ला वर्ष छठ पर्वका घाट निर्माण, सरसफाइ र सुरक्षा व्यवस्था सुधारमा सक्रियता बढाएका छन् । फलतः प्रमुख सहरमा छठ मेला समितिमा गठन हुने गरेका छन् । साथै, स्थानीय प्रहरी र स्वच्छता टोली सक्रिय हुन्छन् । त्यसरी नै नदी किनारामा अस्थायी प्रकाश, टेन्ट र ट्राफिक व्यवस्था गरिन्छ । यसले राज्य र नागरिकबीचको विश्वास र सहकार्यको वातावरण बनाउँछ । जुन संघीय नेपालमा राष्ट्रिय एकता सुदृढ पार्ने व्यवहारिक अभ्यास पनि हो ।

छठ पर्व र समसामयिक सन्दर्भ
आजको नेपाल राजनीतिक अनिश्चितता, आर्थिक संकट, र सामाजिक विभाजनका चुनौतीबीच छ । यस्तो अवस्थामा छठ पर्वले आस्था र आत्मविश्वास पुनर्जीवित गर्ने शक्ति दिन सक्छ । जब सबै नेपाली एकसाथ सूर्य उदाउँदा अघ्र्य दिन उभिन्छन् । त्यो दृश्य विभाजन होइन, एकताको प्रतीक बन्छ । यो पर्वले हामीलाई सम्झाउँछ कि सूर्य सबैलाई समान रूपमा प्रकाश दिन्छ । त्यसैले हामी सबै पनि समान हौं । यस विचारले नेपालको लोकतान्त्रिक भावना, धर्मनिरपेक्षता र राष्ट्रिय समरसता बलियो बनाउँछ । छठ पर्व धार्मिक अनुष्ठानमात्र नभएर नेपालको सांस्कृतिक चेतना, प्रकृति सम्मान, सामाजिक सहअस्तित्व र राष्ट्रिय एकताको उज्यालो प्रतीक हो । यसले हाम्रा मनमा शुद्धता, अनुशासन, श्रम र समर्पणको भाव जागृत गर्छ । यो पर्वले तराईदेखि हिमालसम्मका नेपालीलाई एकै भावनामा बाँध्छ । जसले गर्दा सबै नेपाली एक हौं । हाम्रो देश साझा घर हो ।

नेपालको राष्ट्रिय एकता राजनीतिक नारामात्र नभएर यो छठजस्ता सांस्कृतिक साझा पर्वको आत्मा र व्यवहारमा निहित छ । जब हामी छठ पर्वलाई सबै धर्म, जात र क्षेत्रका साझा संस्कारका रूपमा आत्मसात् गर्छौं । तबमात्र साँचो अर्थमा नेपाल एकीकृत र आत्मनिर्भर बन्छ । मूलतः सारांशमा भन्नुपर्दा छठ पर्वले नेपाललाई निम्न पाँच सन्देश दिन्छ । यसमा प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र पर्यावरणीय सन्तुलन, परिवार र समाजबीचको आपसी विश्वास, श्रम, अनुशासन र आत्म–संयमको अभ्यास, सांस्कृतिक विविधतामार्फत राष्ट्रिय एकता र आन्तरिक शान्ति र समृद्धिको सामूहिक कामना हुन् । यसरी छठ पर्व केवल मिथिला वा तराईको चाड होइन, यो सम्पूर्ण नेपाली आत्माको उज्यालो उत्सव हो । जहाँ सूर्यजस्तै समान प्रकाश सबैमाथि पर्छ र नेपाल एक साझा उज्यालो परिवारका रूपमा चम्किन्छ ।