नेपाली कांग्रेस केवल एउटा राजनीतिक दल होइन; यो नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन, नागरिक स्वतन्त्रता, राजनीतिक चेतना र ऐतिहासिक परिवर्तनको लामो यात्रा बोकेको संस्था हो। यसको जगमा बीपी कोइरालाको दूरदर्शी चिन्तन, प्रजातन्त्रप्रतिको अटुट प्रतिबद्धता र नेपाली समाजलाई आर्थिक तथा सामाजिक न्यायको बाटोमा अघि बढाउने समाजवादी परिकल्पना थियो। बीपीले निर्माण गरेको कांग्रेस कुनै व्यक्तिको महत्त्वाकांक्षा पूरा गर्ने राजनीतिक मञ्च थिएन, बरु विचार, सिद्धान्त, आदर्श र जनताको अधिकारका लागि संघर्ष गर्ने एउटा लोकतान्त्रिक आन्दोलन थियो।
तर आज त्यही पार्टी आफ्नो इतिहासकै गम्भीर आन्तरिक संकटको सामना गरिरहेको छ। पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा र गगन थापा नेतृत्वका दुई राजनीतिक धारबीचको संघर्षले कांग्रेसलाई विभाजनको जोखिममा पुर्याएको छ। यो केवल दुई नेताबीचको प्रतिस्पर्धा होइन; यो बीपीले निर्माण गरेको राजनीतिक दर्शन, कांग्रेसको ऐतिहासिक पहिचान, नेतृत्वको संस्कार र पार्टीको भविष्यसँग जोडिएको गम्भीर प्रश्न हो। कुनै समय लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गर्ने, देशलाई राजनीतिक दिशा दिने र जनताको आशाको केन्द्र बन्ने कांग्रेस आज आफ्नै अस्तित्व, एकता र वैचारिक पहिचानको प्रश्नमा अल्झिनु नेपाली लोकतान्त्रिक इतिहासकै विडम्बनापूर्ण अवस्था हो।
बीपी कोइरालाले नेपाली कांग्रेसको परिकल्पना गर्दा लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचन जित्ने, सरकार बनाउने र सत्ता सञ्चालन गर्ने प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नुभएको थिएन। उहाँका लागि लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ नागरिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता, राजनीतिक सहभागिता र व्यक्तिको आत्मसम्मान थियो। उहाँले प्रतिपादन गरेको राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादको आदर्शले नेपाली कांग्रेसलाई विशिष्ट राजनीतिक पहिचान दिएको थियो।
बीपीको समाजवाद भाषणमा सीमित आर्थिक सिद्धान्त थिएन; त्यो गरिब किसान, श्रमिक, विपन्न वर्ग र अवसरबाट वञ्चित नागरिकको जीवनमा परिवर्तन ल्याउने राजनीतिक प्रतिबद्धता थियो। उहाँले परिकल्पना गरेको राज्यव्यवस्थामा सत्ता सीमित व्यक्तिको स्वार्थ पूरा गर्ने साधन होइन, आम नागरिकको जीवनस्तर उकास्ने माध्यम हुनुपर्थ्यो। उहाँको राजनीतिक दर्शनमा व्यक्ति होइन, विचार प्रधान थियो; पद होइन, सिद्धान्त महत्त्वपूर्ण थियो; र सत्ता होइन, जनताको विश्वास राजनीतिक नेतृत्वको वास्तविक शक्ति थियो। त्यसैले बीपीको कांग्रेसलाई सम्झनु भनेको एउटा पार्टीको इतिहास सम्झनु मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक चेतना, राजनीतिक नैतिकता र सामाजिक परिवर्तनको मूल दर्शनलाई स्मरण गर्नु हो।
विचारको विरासतदेखि सत्तासंघर्षसम्म नेपाली कांग्रेसको राजनीतिक यात्रा
बीपीपछि नेपाली कांग्रेसको राजनीतिक यात्रामा गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई र सुशील कोइरालाजस्ता नेताहरूले आफ्नो त्याग, सादगी र राजनीतिक प्रतिबद्धतामार्फत पार्टीको विरासतलाई अगाडि बढाए। गणेशमान सिंह नेपाली प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका त्यस्ता नेता हुनुहुन्थ्यो, जसले व्यक्तिगत पद र सुविधाभन्दा लोकतन्त्रको स्थापनालाई प्राथमिकता दिनुभयो। २०४६ सालको जनआन्दोलनमा उहाँको नेतृत्व र त्याग नेपाली राजनीतिक इतिहासको महत्त्वपूर्ण अध्याय हो। कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई नेपाली राजनीतिमा सादगी, नैतिकता र सन्त नेताको छविका लागि सम्झिन्छ। उहाँको जीवनले राजनीतिमा पदभन्दा चरित्र र शक्तिभन्दा सिद्धान्तको महत्त्व देखाएको थियो।
सुशील कोइरालाको राजनीतिक जीवन पनि सादगी, संगठनप्रतिको प्रतिबद्धता र व्यक्तिगत विलासिताबाट टाढा रहेको नेतृत्वका रूपमा स्मरण गरिन्छ। यी नेताहरू पूर्ण रूपमा त्रुटिरहित थिए भन्ने होइन, तर उनीहरूको राजनीतिक जीवनमा पार्टी र लोकतान्त्रिक आन्दोलनप्रतिको समर्पण एउटा महत्त्वपूर्ण मूल्यका रूपमा स्थापित थियो। उनीहरूका लागि कांग्रेस केवल चुनाव जित्ने संगठन थिएन; त्यो विचार, संघर्ष, त्याग र लोकतान्त्रिक परिवर्तनको साझा अभियान थियो। आजको कांग्रेसले आफ्ना ती अग्रज नेताहरूको नाम त लिन्छ, तर उनीहरूले स्थापित गरेको राजनीतिक संस्कारलाई आफ्नो व्यवहारमा कति आत्मसात् गरेको छ भन्ने प्रश्न झन् गम्भीर बन्दै गएको छ।
आज स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उठ्छ—बीपीले निर्माण गरेको त्यो राजनीतिक संस्कार कहाँ हरायो? गणेशमान सिंहको त्याग, कृष्णप्रसाद भट्टराईको सादगी र सुशील कोइरालाको प्रतिबद्धताबाट कांग्रेसले के सिक्यो? पार्टीको नेतृत्वमा पुग्नु भनेको विचार र जिम्मेवारीको उत्तरदायित्व लिनु हो कि संगठनमाथि आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गर्नु? कांग्रेसभित्र पटक–पटक देखिने गुटबन्दी, नेतृत्वको असहमति, पदको बाँडफाँट र सत्ताकेन्द्रित राजनीतिक अभ्यासले यी प्रश्नलाई झन् गम्भीर बनाएका छन्।
लोकतान्त्रिक दलमा विचारको बहस, नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा र आन्तरिक असहमति स्वाभाविक हुन्छन्। तर जब असहमति नीतिगत बहसभन्दा व्यक्तिगत शक्ति संघर्षमा रूपान्तरण हुन्छ, जब संगठनको भविष्यभन्दा आफ्नो समूहको राजनीतिक हैसियत ठूलो बन्न थाल्छ र जब पार्टीको निर्णय प्रक्रियामा विचारभन्दा गुटको प्रभाव निर्णायक हुन्छ, तब संगठनको वैचारिक जीवन कमजोर हुन थाल्छ। नेपाली कांग्रेसको वर्तमान संकटलाई यही लामो राजनीतिक विचलनको परिणामका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
नेपाली कांग्रेसले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। राणा शासनविरुद्धको संघर्ष, प्रजातन्त्रको स्थापना, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन र संविधान निर्माणको प्रक्रियामा कांग्रेसको योगदानलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। देशले राजनीतिक परिवर्तनका विभिन्न चरण पार गर्दा कांग्रेसले सरकारको नेतृत्व गरेको छ, राष्ट्रिय नीतिनिर्माणमा प्रभाव पारेको छ र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको विकासमा भूमिका खेलेको छ। तर लामो समय सत्तामा रहनु आफैँमा राजनीतिक सफलताको प्रमाण होइन।
जनताले पार्टीबाट सुशासन, पारदर्शिता, रोजगारी, विकास, सामाजिक न्याय र उत्तरदायी शासनको अपेक्षा गरेका हुन्छन्। ती अपेक्षाहरू पूरा भए कि भएनन् भन्ने प्रश्नको जवाफ पार्टीले आफ्नो इतिहासको गौरव गाएर मात्र दिन सक्दैन। कांग्रेसले देशलाई दिएको योगदान जति ठूलो छ, त्यसप्रतिको जनउत्तरदायित्व पनि त्यति नै ठूलो हुनुपर्छ। इतिहासले दिएको सम्मान वर्तमानको जिम्मेवारीबाट छुटकारा पाउने प्रमाणपत्र होइन। बरु ऐतिहासिक विरासत बोकेको पार्टीले अरूभन्दा बढी आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ।
कांग्रेसको पछिल्लो राजनीतिक यात्रामा देखिएको अर्को गम्भीर समस्या वैचारिक अस्पष्टता हो। बीपीको समाजवाद आज पार्टीका दस्तावेज, भाषण र औपचारिक कार्यक्रममा सुनिन्छ, तर त्यसले पार्टीको नीति, संगठन र व्यवहारलाई कति निर्देशित गरेको छ? आर्थिक असमानता, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, रोजगारी, युवाको पलायन र सुशासनका सवालमा कांग्रेसले आफ्नो विशिष्ट वैचारिक समाधान प्रस्तुत गर्न सकेको छ कि छैन? लोकतन्त्रको नाममा निर्वाचन जित्ने र सरकारमा पुग्ने प्रतिस्पर्धाभन्दा बाहिर कांग्रेसको मौलिक राजनीतिक दृष्टिकोण के हो? बीपीले परिकल्पना गरेको समाजवाद आजका नेपाली नागरिकको जीवनमा कसरी लागू हुन्छ भन्ने विषयमा पार्टीले स्पष्ट बहस चलाएको छ कि छैन ? यी प्रश्नहरू केवल विपक्षीले उठाएका प्रश्न होइनन्; कांग्रेसकै कार्यकर्ता, शुभेच्छुक र लोकतान्त्रिक विचारमा विश्वास गर्ने नागरिकले उठाउनुपर्ने आत्मसमीक्षाका प्रश्न हुन्। विचारविहीन संगठन लामो समय टिक्न सक्छ, तर त्यसले ऐतिहासिक राजनीतिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्न सक्दैन। कांग्रेसको संकट केवल नेतृत्वको विवाद होइन, आफ्नो मौलिक वैचारिक पहिचानलाई वर्तमान राजनीतिक आवश्यकतासँग जोड्न नसकेको संकट पनि हो।
यही वैचारिक र संगठनात्मक कमजोरीको पृष्ठभूमिमा जेनजी आन्दोलनपछि कांग्रेसभित्रको विवादले गम्भीर रूप लिएको देखिन्छ। आन्दोलनका क्रममा तत्कालीन सभापति शेरबहादुर देउवाको निवासमा भएको आक्रमण र आगजनी तथा अन्य नेताहरूका निवासमा भएका घटनाले राजनीतिक नेतृत्वमाथिको असन्तुष्टिको गम्भीरता उजागर गर्यो। कुनै पनि लोकतान्त्रिक समाजमा हिंसा र आगजनीलाई राजनीतिक असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने स्वीकार्य माध्यम मान्न सकिँदैन। तर यस्ता घटनाले पुराना राजनीतिक दलहरूलाई आफ्नो नेतृत्व, कार्यशैली, जवाफदेहिता र जनतासँगको सम्बन्ध पुनरावलोकन गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखाए। यही परिवेशमा गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मासहितका नेताहरूले विशेष महाधिवेशनको माग अघि सारे।
पार्टीलाई नयाँ राजनीतिक परिस्थितिअनुसार पुनर्गठन गर्नुपर्ने र नेतृत्व परिवर्तनको प्रक्रियालाई अघि बढाउनुपर्ने उनीहरूको तर्क थियो। तर विशेष महाधिवेशनको वैधानिकता, प्रक्रिया, प्रतिनिधित्व र त्यसबाट गठन भएको केन्द्रीय नेतृत्वलाई लिएर पार्टीभित्र गम्भीर मतभेद उत्पन्न भयो। विशेष महाधिवेशनबाट गगन थापाको नेतृत्वमा नयाँ कार्यसमिति गठन भएपछि देउवा पक्षले त्यसलाई स्वीकार गरेन। त्यसपछि पार्टीभित्र दुई समानान्तर संगठनात्मक प्रक्रिया अघि बढे। यसले कांग्रेसको संकटलाई सामान्य गुटगत विवादबाट संस्थागत विभाजनको जोखिमसम्म पुर्याएको छ।
यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—के यो विभाजनको सम्पूर्ण दोष शेरबहादुर देउवामाथि मात्र थोपर्न मिल्छ? वा गगन थापा र उनको समूह पनि यस संकटको जिम्मेवारीबाट मुक्त हुन सक्छ? देउवा नेतृत्वले लामो समय पार्टीको सर्वोच्च पदमा रहँदा संगठनभित्र नेतृत्व हस्तान्तरण, पुस्तान्तरण र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई पर्याप्त प्राथमिकता दिएको थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ। पार्टी सभापतिको पद कुनै व्यक्तिको स्थायी स्वामित्व होइन; लोकतान्त्रिक पार्टीमा नेतृत्व परिवर्तन संस्थागत प्रक्रिया हो, व्यक्तिगत कृपा होइन। लामो समय नेतृत्वमा रहँदा नयाँ पुस्तालाई अवसर दिने, वैचारिक बहसलाई प्रोत्साहन गर्ने र संगठनलाई सामूहिक निर्णयको संस्कृतिमा अघि बढाउने जिम्मेवारी नेतृत्वकै हुन्छ। यदि पार्टीभित्र परिवर्तनको माग निरन्तर उठिरहेको छ भने त्यसलाई केवल असन्तुष्ट समूहको महत्त्वाकांक्षाका रूपमा व्याख्या गरेर पन्छाउन मिल्दैन। नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा आफू पदमा रहँदा मात्र होइन, आफूपछि पनि संगठनलाई लोकतान्त्रिक, गतिशील र एकताबद्ध राख्न सक्ने क्षमतामा हुन्छ।
तर गगन थापा नेतृत्वको समूहका लागि पनि एउटा गम्भीर नैतिक प्रश्न छ। परिवर्तनको नारा आफैँमा पर्याप्त हुँदैन; परिवर्तनको प्रक्रिया पनि लोकतान्त्रिक हुनुपर्छ। पुरानो नेतृत्वको कमजोरी देखाएर नयाँ नेतृत्व स्थापित हुनु एउटा कुरा हो, तर पार्टीका सबै धार, पुराना कार्यकर्ता र असहमत नेताहरूलाई सम्मानजनक स्थान दिनु अर्को कुरा हो। विशेष महाधिवेशनलाई नेतृत्व परिवर्तनको माध्यम बनाउँदा पार्टीका विभिन्न धारलाई विश्वासमा लिने पर्याप्त प्रयास भयो कि भएन? पुराना नेताहरूको अनुभव र योगदानलाई समेट्ने ठाउँ राखियो कि राखिएन? नेतृत्व परिवर्तनको नाममा अर्को समूहलाई राजनीतिक रूपमा किनारामा पार्ने जोखिम त सिर्जना भएन? यी प्रश्नको जवाफबिना कुनै एक पक्षलाई पूर्णतः निर्दोष र अर्को पक्षलाई सम्पूर्ण दोषी ठहर गर्नु वस्तुनिष्ठ हुँदैन। परिवर्तनको अर्थ अनुहार बदल्नु मात्र होइन, राजनीतिक व्यवहार बदल्नु हो। यदि नयाँ नेतृत्व पनि पुरानै शैलीको शक्ति केन्द्रीकरण र संगठनमाथिको नियन्त्रणमा केन्द्रित भयो भने त्यसले कांग्रेसको संकट समाधान गर्ने होइन, केवल नेतृत्वको अनुहार परिवर्तन गर्नेछ।
वर्तमान संकटको मूल कारण कुनै एक व्यक्तिको महत्त्वाकांक्षामा मात्र सीमित छैन। लामो समयदेखि संस्थागत हुँदै आएको गुटबन्दी, नेतृत्वको केन्द्रीकरण, वैचारिक बहसको कमजोरी, पद र सत्ताको प्रतिस्पर्धा, आन्तरिक लोकतन्त्रप्रतिको असंगत अभ्यास र पुस्तान्तरणको अनिश्चितताले अहिलेको परिस्थिति निर्माण गर्न भूमिका खेलेका छन्। देउवा नेतृत्वले आफ्नो कार्यकालमा यी समस्याको समाधान गर्न सकेन भन्ने आलोचनाको आधार छ। त्यस्तै, थापा नेतृत्वले पनि पार्टी पुनर्गठनको प्रक्रियालाई सबैको स्वामित्व बन्ने गरी अघि बढाउनुपर्ने जिम्मेवारी बोकेको छ। त्यसैले दोषको मूल्यांकन गर्दा घटनाक्रम, निर्णय, प्रक्रिया र दुवै पक्षको भूमिकालाई छुट्टाछुट्टै हेर्नुपर्छ।
सबैभन्दा दुःखद पक्ष के हो भने, कांग्रेसभित्रको यो संघर्षमा बीपीको विचार, जनताको अपेक्षा र देशको भविष्यभन्दा नेतृत्वको वैधता, पदको निरन्तरता र संगठनमाथिको नियन्त्रण बढी चर्चामा देखिन्छ। वडा तहदेखि जिल्लासम्म कार्यकर्ताहरू विभाजित हुने अवस्था आउनु सामान्य संगठनात्मक घटना होइन। वर्षौँदेखि एउटै झण्डामुनि राजनीति गरेका कार्यकर्ताहरूलाई कुन नेतृत्वलाई मान्यता दिने भन्ने द्विविधामा पुर्याउनु पार्टी नेतृत्वको सामूहिक असफलताको संकेत हो।
नेपाली कांग्रेसले अब आफ्नो भविष्य’bout निर्णय गर्दा एउटा आधारभूत प्रश्नको सामना गर्नुपर्छ—पार्टी व्यक्तिका लागि हो कि व्यक्ति पार्टीका लागि? बीपी कोइरालाले निर्माण गरेको कांग्रेसको मूल दर्शन व्यक्तिपूजा थिएन। उहाँको राजनीतिक चिन्तनमा विचार, संगठन र जनताको सर्वोच्चता थियो। गणेशमान सिंहको त्याग, कृष्णप्रसाद भट्टराईको सादगी र सुशील कोइरालाको प्रतिबद्धतालाई सम्झनुको अर्थ उनीहरूको नाम भाषणमा दोहोर्याउनु मात्र होइन; उनीहरूले प्रतिनिधित्व गरेको नैतिक राजनीतिक संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्नु हो। आज कांग्रेसले आफूलाई बीपीको उत्तराधिकारी दाबी गर्छ भने उसले बीपीको विचारलाई वर्तमानका चुनौतीसँग जोडेर देखाउनुपर्छ। समाजवादको अर्थ के हो, लोकतन्त्रको अर्थ के हो, राष्ट्रियताको आधुनिक व्याख्या के हो र आम नागरिकको जीवनमा कांग्रेसले कस्तो परिवर्तन ल्याउन चाहन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्नुपर्छ।
अन्ततः नेपाली कांग्रेसको वर्तमान संकट एउटा पार्टीको आन्तरिक विवाद मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक संस्कारमाथिको प्रश्न पनि हो। लोकतन्त्रको लामो इतिहास बोकेको पार्टीले आफ्नै आन्तरिक मतभेदलाई संवाद, सहमति, विधि र संस्थागत प्रक्रियाबाट समाधान गर्न सकेन भने उसले अरूलाई लोकतन्त्रको पाठ पढाउने नैतिक आधार कमजोर बनाउँछ। देउवा पक्षले नेतृत्व हस्तान्तरण र संगठनात्मक जिम्मेवारी’bout आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ। थापा पक्षले परिवर्तनको प्रक्रियालाई समावेशी, पारदर्शी र संस्थागत बनाउने जिम्मेवारी लिनुपर्छ। दुवै पक्षले आफ्ना समर्थकलाई अर्को पक्षको शत्रुका रूपमा प्रस्तुत गर्ने अभ्यासबाट टाढा रहनुपर्छ। पार्टीको एकता केवल एउटै मञ्चमा उभिनु होइन; साझा विचार, साझा विधि र साझा भविष्यप्रति प्रतिबद्ध हुनु हो।
बीपी कोइरालाले रोपेको लोकतान्त्रिक बीउ आज पनि नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा जीवित छ। तर व्यक्तिगत स्वार्थ, गुटगत प्रतिस्पर्धा र सत्तामोहले त्यसलाई कमजोर बनाएको छ कि छैन भन्ने आत्मसमीक्षा गर्न अब ढिला गर्नु हुँदैन। कांग्रेसको इतिहास गौरवपूर्ण छ, तर इतिहासको गौरवले वर्तमानको कमजोरी छोप्न सक्दैन। पार्टीको नाममा बीपी रहनु र व्यवहारमा बीपीको विचार जीवित रहनु दुई फरक कुरा हुन्। आज नेपाली कांग्रेसले आफूलाई सोध्नुपर्ने सबैभन्दा कठोर प्रश्न यही हो—हामी बीपीको नाम बोकेर मात्र हिँडिरहेका छौँ, कि बीपीले देखाएको लोकतान्त्रिक, समाजवादी र नैतिक राजनीतिक बाटोमा पनि हिँडिरहेका छौँ? कांग्रेसलाई बचाउने जिम्मेवारी कुनै एक नेताको विजयमा होइन, विचारको पुनर्जागरण, नेतृत्वको जवाफदेहिता र लोकतान्त्रिक संस्कारको पुनर्स्थापनामा छ।
बीपीको कांग्रेस बचाउने हो भने पहिले बीपीको विचार बचाउनुपर्छ।
शंकर भण्डारी हाल अमेरिकामा बसोबास गर्दै आउनुभएको छ। उहाँ राजनीतिक शास्त्रमा विद्यावारिधि अध्ययनरत हुनुहुन्छ। कविता, लेख तथा विभिन्न समसामयिक रचनाहरू उहाँका विभिन्न पत्रपत्रिका तथा सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित हुँदै आएका छन्।
