नेपाली क्यालेन्डरका पानाहरू अब धमाधम चाडपर्वले भरिँदैछन्। तीज, इन्द्रजात्रा, दशैं, तिहार, छठलगायतका पर्वहरू एकपछि अर्को गर्दै हाम्रो घर-आँगनमा प्रवेश गर्ने तयारीमा छन्। सामान्य अवस्थामा यस्ता चाडपर्वले नेपाली समाजमा उमंग, भेटघाट, पारिवारिक मिलन, नयाँ कपडा, मिठा परिकार, गीत-संगीत र किनमेलको उत्साह ल्याउँछन्। बजारमा चहलपहल बढ्छ, घरहरूमा सरसफाइ हुन्छन् र टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्किने क्रम सुरु हुन्छ। तर यस वर्षको परिवेश फरक छ। हामीले चाडपर्व मनाउने तयारी गरिरहँदा देशको एउटा ठूलो भूभाग अझै प्राकृतिक विपत्तिको पीडामा छ।

भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीले जनधनमा पुर्‍याएको क्षति केवल एउटा भूगोल वा केही परिवारको समस्या होइन। त्यसले सम्पूर्ण नेपाली समाजलाई झस्काएको छ। कतै घर बगेका छन्, कतै सडक र पुल भत्किएका छन्, कतै परिवारको जीविकोपार्जनको आधार नै गुमेको छ। विपदको प्रत्यक्ष असरबाट बाहिर रहेका मानिसहरू पनि मनोवैज्ञानिक रूपमा यस घटनाले प्रभावित भएका छन्। त्यसैले यस वर्ष चाडपर्वको अर्थ केवल ‘कति रमाइलो गरियो?’ भन्ने प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन। बरु प्रश्न हुनुपर्छ-‘हामीले चाडपर्वमार्फत कति मानवीय बन्न सक्यौँ?’

यस वर्षको चाडपर्व संयमको बनोस्

चाडपर्व मनाउनु हाम्रो संस्कृति हो। संस्कृतिलाई रोक्नु समाधान होइन। तर संस्कृतिको नाममा अनावश्यक खर्च, देखासिकी, अत्यधिक उपभोग र प्रतिस्पर्धालाई निरन्तरता दिनु पनि आवश्यक छैन।

गत वर्षहरूमा हामीले चाडपर्वलाई कतिपय अवस्थामा खर्च गर्ने क्षमताको प्रदर्शनसँग जोड्यौँ। महँगा कपडा, गरगहना, भोजभतेर, सजावट, उपहार र सामाजिक सञ्जालमा देखाइने भव्यताले चाडपर्वको वास्तविक भावनालाई ओझेलमा पार्न थालेको छ। तर अहिलेको परिस्थितिले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकाइरहेको छ-खुसी मनाउन धेरै खर्च गर्नुपर्दैन। यस वर्षको चाडपर्व अलि सरल होस्। घरमा भएका कपडा लगाएर पनि चाड मनाउन सकियोस्। परिवारसँग बसेर साधारण खाना खाएर पनि आत्मीयता बढाउन सकियोस्। आफन्तलाई महँगो उपहार दिनुभन्दा बढी प्रभावित क्षेत्रमा गएर प्रभावितहरूको कुरा सुन्न सकियोस्। ठूलो भोज आयोजना गर्नुभन्दा विपदमा परेका परिवारलाई सहयोग गर्न सकियोस्। हाम्रो खुसी अरू कसैको पीडाप्रति आँखा चिम्लिएर आएको खुसी हुनु हुँदैन। चाडपर्वको वास्तविक सौन्दर्य खर्चमा होइन, बाँड्न सक्ने मनमा होस्।

भोटेकोशीको बाढी एउटा चेतावनी

प्राकृतिक विपत्ति नेपालका लागि नयाँ विषय होइन। पहिरो, बाढी, डुबान, हिमपहिरो, भूकम्प र खडेरीजस्ता विपदहरुसंग नेपाली समाज लामो समयदेखि जुध्दै आएको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा विपदको प्रकृति, तीव्रता र अनिश्चितता बढ्दै गएको अनुभव हामी आफैँले गरिरहेका छौँ। जलवायु परिवर्तन अब वैज्ञानिक सम्मेलनमा मात्र छलफल हुने विषय रहेन। यो हाम्रो खेतमा पुगेको छ, हाम्रो पानीको मुहानमा पुगेको छ, हाम्रो सडकमा पुगेको छ र हाम्रो घरको ढोकासम्म आइपुगेको छ। वर्षाको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने घटना बढिरहेका छन्।

पहाडी क्षेत्रमा पहिरो र बाढीको जोखिम बढेको छ। हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी तथा हिमतालसँग सम्बन्धित जोखिम बढिरहेको छ। तराईमा डुबान र गर्मीको समस्या गहिरिँदैछ। कृषि उत्पादनमा पनि मौसमको अनिश्चितताले असर पारिरहेको छ। यसको अर्थ हामीले अब ‘विपद आएपछि उद्धार गर्ने’ मात्र होइन, ‘विपद आउनुअघि जोखिम घटाउने’ संस्कार विकास गर्नुपर्नेछ। भोटेकोशीको पीडाले हामीलाई यही प्रश्न सोधिरहेको छ-हामीले हाम्रा नदी, खोला, पहाड र बस्तीको जोखिमलाई कति गम्भीरतापूर्वक लिएका छौँ?

चाडपर्व र वातावरणबीचको सम्बन्ध

हाम्रा परम्परागत चाडपर्व प्रकृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् । वर्षा, कृषि, नदी, सूर्य, अन्न, पशुपक्षी र पृथ्वीप्रति सम्मान हाम्रो सांस्कृतिक जीवनको अभिन्न हिस्सा हो। तर आधुनिक उपभोग संस्कृतिले चाडपर्वलाई अत्यधिक प्लास्टिक, फोहोर, खाद्य अपव्यय र अनावश्यक उपभोगसँग पनि जोडेको छ। अब हामीले चाडपर्वलाई हरित चाडपर्व बनाउनेतर्फ सोच्नुपर्छ। किन धेरै प्लास्टिक प्रयोग गर्ने? किन आवश्यकताभन्दा बढी खाना पकाउने ? किन एकपटक प्रयोग हुने सामग्रीको थुप्रो लगाउने? किन देखासिकीका लागि अनावश्यक सामान किन्ने? यसको सट्टा स्थानीय उत्पादन प्रयोग गरौँ। स्थानीय किसानले उत्पादन गरेको अन्न, फलफूल, तरकारी र फूललाई प्राथमिकता दिऔँ। पुनःप्रयोग गर्न सकिने सामग्री प्रयोग गरौँ। खाना खेर नफालौँ। आवश्यकता नभएको उपभोग घटाऔँ। यसरी चाडपर्वले हाम्रो संस्कृति मात्र जोगाउँदैन, स्थानीय अर्थतन्त्र र वातावरण पनि जोगाउन सक्छ।

यस वर्ष एउटा नयाँ परम्परा शुरु गरौँ

हामीले यस वर्ष चाडपर्वको एउटा नयाँ परम्परा शुरु गर्न सक्छौँ-‘मेरो चाड, मेरो सामाजिक जिम्मेवारी’ । परिवारले चाडपर्वका लागि छुट्याउने खर्चको सानो हिस्सा विपद प्रभावित परिवारका लागि छुट्याउन सक्छ । कसैले खाद्यान्न सहयोग गर्न सक्छ, कसैले शैक्षिक सामग्री, कसैले लत्ताकपडा, कसैले स्वास्थ्य सामग्री वा पुनर्निर्माणमा सहयोग गर्न सक्छ। सहयोग ठूलो हुनैपर्छ भन्ने छैन। एक परिवारले एक परिवारलाई सहयोग गर्न सक्छ। एउटा विद्यालयले एउटा प्रभावित विद्यालयलाई सहयोग गर्न सक्छ। एउटा समुदायले अर्को समुदायसँग हातेमालो गर्न सक्छ। स्थानीय व्यवसायीले राहत वा पुनर्निर्माणमा योगदान गर्न सक्छन्। यस्तो सहयोगले प्रभावितलाई केवल आर्थिक राहत दिँदैन; ‘तिमी एक्लो छैनौ’ भन्ने भावनात्मक सन्देश पनि दिन्छ।

चाडपर्वमा खुसी चाहिन्छ, तर विवेकसहित

विपद भएको कारण सम्पूर्ण देशले दुःखी भएर बस्नुपर्छ भन्ने होइन। मानिसलाई दुःखबीच पनि आशा चाहिन्छ। बालबालिकालाई चाडपर्वको खुसी चाहिन्छ। वृद्धवृद्धालाई परिवारसँग बस्ने अवसर चाहिन्छ। समाजलाई सांस्कृतिक निरन्तरता चाहिन्छ। तर खुसी र संवेदनशीलता एकअर्काका विरोधी होइनन्। हामी नाच्न सक्छौँ, गीत गाउन सक्छौँ, पूजा गर्न सक्छौँ, टीका लगाउन सक्छौँ, आफन्तसँग भेट्न सक्छौँ। तर त्यससँगै विपदमा परेकालाई सम्झन पनि सक्छौँ।

हाम्रो घरको दीप बल्दा अरूको अँध्यारो नबिर्सौँ । हाम्रो भान्सामा मिठो खाना पाक्दा खाना नपाएका परिवारलाई सम्झौँ। हामी नयाँ कपडा लगाउँदा चिसोमा रहेका बालबालिकालाई सम्झौँ । हामी यात्रामा निस्कँदा विपदका कारण विस्थापित परिवारको अवस्थालाई सम्झौँ। यही संवेदना नै चाडपर्वको वास्तविक संस्कार हो।

आगामी दिनका लागि सतर्कता अनिवार्य

भोटेकोशीको घटना सकियो भनेर जोखिम पनि सकिएको छैन। विपद व्यवस्थापनलाई घटना विशेषको प्रतिक्रियाबाट दीर्घकालीन प्रणालीमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। स्थानीय तहले जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान गर्नुपर्छ। समुदायस्तरमा पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ। नदीको बहाव, वर्षाको अवस्था र पहिरोको सम्भावना’bout नागरिकलाई समयमै जानकारी पुर्‍याउनुपर्छ। विद्यालयमा विपद शिक्षा र अभ्यास आवश्यक छ। हरेक परिवारले पनि आफ्नो स्तरमा तयारी गर्न सक्छ। आपत्कालीन सम्पर्क नम्बर, प्राथमिक उपचार सामग्री, आवश्यक औषधि, खानेपानी, टर्च, रेडियो, मोबाइल पावर बैंक तथा केही अत्यावश्यक सामग्रीको तयारी राख्न सकिन्छ। जोखिम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने परिवारले सुरक्षित स्थान र वैकल्पिक बाटो पहिचान गर्नुपर्छ। किनकी सतर्कता डर होइन; जिम्मेवारी हो।

अब विकासको परिभाषा पनि बदल्नुपर्छ

हामीले विकासलाई केवल ठूलो सडक, अग्लो भवन र भौतिक संरचनासँग जोडेर हेर्नु हुँदैन। यदि एउटा सडक हरेक वर्ष पहिरोले बगाउँछ भने त्यो कति दिगो विकास हो? यदि नदीको प्राकृतिक बहाव रोकिएर बस्ती डुबानमा पर्छ भने त्यो कस्तो योजना हो? अब विकासको मापदण्डमा जलवायु सहनशीलता, वातावरणीय सुरक्षा, सामाजिक न्याय र स्थानीय समुदायको सहभागिता अनिवार्य हुनुपर्छ। प्रकृतिसँग लडेर होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गरेर विकास गर्नुपर्छ। हाम्रा पूर्वजहरूले प्रकृतिलाई केवल स्रोतका रूपमा होइन, जीवनका आधारका रूपमा हेरेका थिए। नदीलाई आमा भनियो, पृथ्वीलाई माता भनियो, वृक्षलाई पूजा गरियो। यी परम्परालाई केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नराखी व्यवहारमा उतार्नुपर्ने समय आएको छ।

यस वर्षको चाडपर्वले हामीलाई के सिकाओस्?

यस वर्षको चाडपर्व विगतको जस्तो भड्किलो नहोला । बजारमा किनमेल कम होला । भोजभतेर घट्ला। सामाजिक सञ्जालमा देखाइने तामझाम कम होला। तर यदि यस वर्ष हामीले मानवता, मितव्ययिता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामाजिक जिम्मेवारी बढायौँ भने यो वर्षको चाडपर्व विगतभन्दा धेरै अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।

चाडपर्वको रौनक केवल बत्ती, कपडा र भोजमा हुँदैन। रौनक त त्यतिबेला हुन्छ, जब विपद्मा परेको परिवारले सहयोग पाउँछ; जब दुःखी मानिसले साथ पाउँछ; जब बालबालिकाको अनुहारमा मुस्कान आउँछ; जब समुदायले एकअर्काको हात समाउँछ। भोटेकोशीको बाढीले हामीलाई ठूलो चेतावनी दिएको छ। जलवायु परिवर्तन अब भविष्यको कथा होइन; यो वर्तमानको यथार्थ हो। नेपालले यसको मूल्य अझै धेरै चुकाउन नपरोस् भने आजैदेखि सोच, नीति, विकास र जीवनशैली परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। यस वर्षको चाडपर्वलाई त्यसै परिवर्तनको एउटा सानो शुरुवात बनाऔँ। किनकि विपदको समयमा सबैभन्दा ठूलो उत्सव अरूको जीवनमा आशा जगाउनु हो। सबैभन्दा ठूलो पूजा प्रकृतिको संरक्षण हो। र सबैभन्दा ठूलो चाड-मानवताको उत्सव हो।

सम्बन्धित समाचार

विपद् व्यवस्थापनमा अत्यावश्यक मनोसामाजिक परामर्श रसुवा बाढीमा कर्णालीका १६८ जनाको अवस्था अज्ञात भेडागोठमा लालबिरका सात दशक मेला जोगाउन बझाङमा भलिबल प्रतियोगिता अनिवार्य राष्ट्रिय पीडालाई राजनीतिक हतियार बनाउने छुट कसैलाई छैन : रास्वपा सभापति लामिछाने रिपब्लिकनलाई जिताए प्रत्येक वयस्क अमेरिकीलाई ५ हजार डलर: ट्रम्प भोटेकोशी बाढी : एक हजार ३८५ शव फेला, अझै चार हजार ८९ जना सम्पर्कविहीन भदौ महिनाको करदाता प्रोत्साहन उपहार कार्यक्रम १ असोजमा घोषणा हुने