इलाम । म को थिएँ, कहाँ थिएँ र भोली के गर्छु भन्ने विषय निक्कै महत्वपूर्ण हो । इतिहासले आफैलाई चिनाउँछ । ‘इलामको इतिहास’ पुस्तकका लेखक युद्ध वैद्यले दिएको उत्तर थियो । सुजित मैनालीले हामी भविष्य राम्रो बनाउन चाहन्छौँ, अतीततर्फ किन फर्किने, इतिहास किन पढ्ने ? भन्ने प्रश्नको जवाफ दिएका हुन ।

त्यही प्रश्नमा मदन पुरस्कार विजेता मोहन मैनालीले थपे ‘अगाडि बढ्न केही पछाडि सर्नै पर्छ । छेलो फाल्ने खेलाडी जसरी पछाडिबाटै कुदेर सबै भन्दा पर फाल्छ त्यस्तै भविष्यका लागि इतिहास पढ्नुपर्छ । पछाडि के छ ? हेर्नुपर्छ । इतिहासलाई विद्यालयमा अनिवार्य पठनको विषय बनाउनुपर्छ । इतिहास नहेरेर इलामले दुख पाइरहेको छ मैनालीको थपे, ‘पानीको इतिहास राम्रोसँग पढेको भए ‘झापाबाट इलाम आउने छोटो बाटो’ बेलासेमा अहिलेको समस्या पर्दैन थियो ।’ त्यो पुल भत्कने थिएन । ’cause इतिहास हेरेको भए सबै भन्दा बढी पानी कहिले परेको थियो थाहा हुन्थ्यो । पानी पर्न सक्छ है भनेर त्यो अनुसार पुल बन्ने थियो । त्यसरी बनेको भए गत वर्षको बाढीले केही गर्ने थिएन ।

इलाम साहित्य महोत्सवको दोस्रो दिन दर्शकको ध्यान खिचेको मैनालीको यो भनाई इलामेलीका लागि मेल खाने गरी थियो । किन भने पहिले पानी कति परेको छ न हेरी पुल बनाएपछि बगाउँछ त हेर्नु पर्दे भन्दा हलमा पटटट ताली बज्यो ।

उनले पानीको इतिहास हेर्नु पथ्र्यो मात्र भनेन डाटा नै भनिदिए । १९८१ मा ३ सय २० मिलिमिटर पानी परेको थियो २०८२ मा ३ सय ३२ मिलिमिटर पानी पर्दा बाटो र पुल बिगारो । पहिलेको इतिहास हेरेको भए पानी पर्न सक्छ है भनेर त्यही अनुसार पुल बनाइन्थ्यो त्यो नहेरेकाले अहिले दुख पाइयो । त्यसैले भविष्य बनाउन इतिहास पढ्नुपर्छ ।

पत्रकार सुधीर शर्माले पनि इतिहासकै चर्चा गरे । ‘हिमालपारी, हिमालवारी’ विषयमा नेपाल–चीन सम्बन्धको इतिहासको गरेका थिए । ‘इतिहासकै निरन्तरता वर्तमान हो र भविष्य पनि इतिहास नै हुन्छ । इतिहास नहेरी चित्र कोरिँदैन । नेपालको लिखित इतिहास धेरै पुरानो छैन । तर चीनमा धेरै अगाडिदेखिका लेख्य सामाग्री छन्’, उनले भने, ‘नीति निर्माण तहका व्यक्तिहरूले, हामी आफैँ सच्चिन र देशलाई सही दिशामा लैजान इतिहास अध्ययन गर्नपर्छ ।’

पत्रकार दीपक सापकोटासँग इलाम साहित्य महोत्सवमा बहस गरेका उनले इतिहास महत्पूर्ण विषय भएको तर्क गरे । ‘भिक्षु, व्यापार र विद्रोह’ पुस्तकका लेखक शर्माले विगतका गल्ती दोहोरिन नदिन इतिहासको अध्ययन गर्नुपर्ने बताए । इलाम साहित्य महोत्सवको दोस्रो दिन “इतिहास र भविष्य” विषयले केन्द्रस्थान लिँदा वक्ताहरूले अतीतको अध्ययन बिना दिगो भविष्य सम्भव नहुने सन्देश दिए । महोत्सवको पहिलो दिन डिजिटल मासु भातदेखि कविता, आख्यान र पर्यटनसम्म डुबेको इलाम दोस्रो दिन इतिहास र भविष्यमा डुब्यो ।

शिक्षा विधेयकको सकसमा डा. योगेन्द्रमान श्रेष्ठ, पूर्ण गौतम, र टंक गौतमसँग सटेन्द्र जवेगुले छलफल गरेका थिए । वक्ता टंक गौतमले विद्यालय अहिले स्थानीय सरकारको मातहतमा रहे पनि शिक्षक व्यवस्थापनको जिम्मेवारी अझै सङ्घीय सरकारमै रहेको उल्लेख गरे। उनले स्थानीय तहलाई विद्यालय हस्तान्तरण गर्दा दायित्व स्पष्ट नभएकोमा प्रश्न उठाए । त्यस्तै योगेन्द्रमान श्रेष्ठले शिक्षा विधेयक शिक्षक केन्द्रित भएको र शिक्षाको गुणस्तर सुधारमा केन्द्रित नभएकाले अन्योल सिर्जना भएको बताए ।

उनले प्राविधिक शिक्षाका विद्यार्थी बिदेसिनु रोक्न विधेयकले खासै योगदान नपु¥याउने धारणा राखे । साथै गणित, विज्ञान र कम्प्युटर जस्ता विषय अनिवार्य रूपमा अङ्ग्रेजी माध्यममै पढाउनुपर्छ भन्ने धारणा पनि गलत रहेको उनको तर्क थियो । त्यस्तै पूर्ण गौतमले देशभरका स्थानीय हलाइ विद्यालय दिँदै गर्दा दायित्व कसले लिने भने अन्योल रहेको बताए ।

उनले विद्यालयमा स्थानीय तहले लगानी गरेको छैन त्यसैले स्थानीय तहलाई दाइत्व दिन नमिल्ने धारणा राखे । यस्तै, सीमावर्ती साहित्यका ’boutमा विनीता क्षेत्री, कृष्ण बराल र ज्ञानेन्द्र याक्सोसँग डा. हेम भण्डारीले छलफल गरेका थिए ।

महोत्सवको अन्तिम क्षणमा इलाम–१ का सांसद निष्कल राईले ‘अरेन्ज इकोनोमी र ग्रिन इकोनोमीमार्फत इलामको विकास’ को अवधारणा राखे । उनले इलाम केवल दृश्य मात्र नभई संस्कृति र सभ्यताको उल्लेख गर्दै प्रकृतिलाई संरक्षण गरेर स्रोतको उपयोग गर्नु नै ग्रिन इकोनोमी भएको बताए । ग्रीन इकोनोमीको अभ्यास सुरु गरिए पनि इलामले आगामी दिनमा अरेञ्ज इकोनोमीमार्फत इलामको पर्यटन विकास गर्नुपर्ने धारणा राखे ।

उनले भने ‘हाम्रो संस्कृति, परम्परा, सङ्गीत र कला आर्थिक सम्पत्ति हुन् । चिया उत्पादन मात्र होइन, त्यो कथा र ब्रान्ड बेच्नुपर्छ ।’ इलाममा इको–टुरिजमका लागि पर्याप्त रहेको उल्लेख गर्दै उनले संस्कृतिको अनुभव बेच्न सके पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउन सकिने बताए । यसले इलामको पर्यटन दुईदेखि चार गुणासम्म बढ्न सक्छ ।

पर्यटकहरू स्थान मात्र होइन, अनुभव र रैथाने खाज्ने भएकाले पर्यटनलाई प्रवद्र्धन गर्न आवश्यक छ । दुई दिन चलेको इलाम साहित्य महोत्सव कविता, पर्यटन, आख्यान, इतिहास लगायतका विभिन्न विषयमा छलफल, रचना पाठ, सम्मान, पुरस्कार वितरणसँगै महोत्सव सकिएको छ ।

एक करोड २५ लाखको ‘जुनिता ट्रस्ट’
सगरमाथा आरोही जुनिता सुब्बाले १ करोड २५ लाख रुपैयाँको ‘जुनिता ट्रस्ट’ स्थापना घोषणा गरेकी छन् । इलाम साहित्य महोत्सवको पाँचौं संस्करणमा आफ्नो कवितासंग्रह ’प्रिय आत्मन’ को विमोचन कार्यक्रममा उक्त घोषणा गरेकी हुन् । उनी हाल अमेरिकामा छिन् ।

भर्चुअलमार्फत रूपमा घोषणा गरिन । उनले पुस्तक बिक्रीबाट प्राप्त हुने सम्पूर्ण रकम पनि ट्रस्टमै जम्मा गरिने उल्लेख गरिन् । उक्त ट्रस्टमार्फत विशेष क्षमता भएका इलामका ७ विद्यार्थीलाई विभिन्न निजी विद्यालयमा अध्ययन गराइरहेको जानकारी दिँदै सुब्बाले सामाजिक क्षेत्रमा दीर्घकालीन योगदान गर्ने उद्देश्य रहेको बताइन् ।

सम्बन्धित समाचार

जो सुन्दरी प्रतियोगितामा ताज जितेपछि नायिका बने ‘कलाकार सदस्यता’ नवीकरण विवाद झनै चर्कियो कांग्रेसको केन्द्रीय अनुशासन समितिको बैठक सोमबार ‘वल्ड अफ डान्स नेपाल २०२६’ सुरु केकीले थालिन चलचित्र ‘स्टेसन’को निर्माण यी हुन् मन्त्रिपरिषद् बैठकका पाँच निर्णय शक्ति खुम्चिएपछि तामझामबिनै कम्युनिस्ट स्थापना दिवस बलिङ चम्किँदा यूएईमाथि नेपालको ३७ रनको जित