काठमाडौं । शेरबहादुर देउवा नेपाली कांग्रेसका त्यस्ता नेता हुन्, जसको नाममा नेपालमा सबैभन्दा बढीपटक प्रधानमन्त्री बनेको रेकर्ड छ । पाँचपटक प्रधानमन्त्री बनेका देउवा’bout छैटौँपटक पनि प्रधानमन्त्री बन्ने ज्योतिषीय भविष्यवाणी अझै भाइरल छ ।

ज्योतिषीय भविष्यवाणीभन्दा उनको राजनीतिक इतिहास अझ रोचक छ । संकटका बेला नेतृत्व गर्ने, आफूलाई अस्वीकार गरिएको ठाउँमा विद्रोह गर्ने र पराजयपछि पनि फेरि राजनीतिको केन्द्रमा फर्किने उनको विशेषताजस्तै छ ।

कोइराला परिवारको प्रभावशाली छायाबाट निस्केर कांग्रेसभित्र आफ्नै शक्ति निर्माण गरेका देउवा अहिले फेरि छोरा पुस्ताका कांग्रेस सभापति गगन थापासँग आमनेसामने छन् ।

विगतमा गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको शक्ति संघर्षले कांग्रेस फुटाएका देउवा अहिले थापा नेतृत्वको कांग्रेसको समानान्तर संगठनात्मक प्रक्रियामा छन् । थापा नेतृत्वको कांग्रेसले महाधिवेशन प्रक्रिया अघि बढाइरहेका बेला देउवा पक्षले पनि अलग्गै अधिवेशन प्रक्रिया सुरु गरेको छ ।

सत्ताका लागि कहिले एमाले त कहिले माओवादीसँग सहकार्य गरेको भन्दै आलोचना खेपेका देउवाको राजनीतिक शैली गठबन्धन बनाउन सक्ने नेताका रूपमा पनि चिनिन्छ । स्थार्य अनुकूल काम नहुँदा विगतमा संसद् विघटनको सिफारिससमेत गरे । २०५९ सालमा पार्टीको निर्णयसँग मतभेद भएपछि कांग्रेसबाट अलग भएर नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरे । पाँच वर्षपछि त्यही पार्टी मूल कांग्रेसमा विलय गराएर उनी फेरि कांग्रेसको मूलधारमा फर्किए ।

थोरै बोल्ने तर राजनीतिक गणित परसम्म हेर्ने नेताको छवि बनाएका देउवा अहिले जीवनको अर्को कठिन मोडमा छन् । उनले दुईपटक नेतृत्व गरेको पार्टीको आधिकारिक नेतृत्व गगन थापा पुस्तामा पुगेको छ । देउवा पक्षले भने त्यसलाई स्वीकार नगरी आफ्नैै संगठनात्मक प्रक्रिया अघि बढाएको छ ।

नेपाली कांग्रेसभित्रको राजनीतिमा शेरबहादुर देउवा र गगन थापाबीचको द्वन्द्व दुई व्यक्तिबीचको टकराव मात्र होइन, पञ्चायतकालीन परम्परागत शक्ति संरचना र रूपान्तरण खोजिरहेको जेनजी पुस्ताबीचको विचार र सत्ता संघर्ष हो ।

नेपाली कांग्रेसभित्रको राजनीतिमा शेरबहादुर देउवा र गगन थापाबीचको द्वन्द्व दुई व्यक्तिबीचको टकराव मात्र होइन, पञ्चायतकालीन परम्परागत शक्ति संरचना र रूपान्तरण खोजिरहेको जेनजी पुस्ताबीचको विचार र सत्ता संघर्ष हो ।

इतिहासमा दोस्रोपटक कांग्रेस फुटाएको अपजस बोकेर देउवा अब राजनीतिक जीवनको उत्तरार्धमा पुगेका छन् । जेनजी आन्दोलनमा कुटाइ खाए, तर राजनीतिक मैदान छाडेका छैनन् । सभापति बन्दिनँ, नेतृत्व गर्दिनँ भन्ने बताएका उनी अहिले आफूले अलग्याएको धारको नेतृत्वमा आफैं अनुकूलका नेतालाई अघि सार्ने मनस्थितिमा देखिन्छन् । उनका सारथीहरू भने धमाधम साथ छाडिरहेका छन् । उनी क्रमशः एक्लिँदै छन् ।

संगसंगै पत्नी आरजु राणा देउवासँग जोडिएका विवादले पनि उनलाई पछ्याइरहेको छ । माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वदेखि राजतन्त्र र जेनजी आन्दोलनसम्मका फरक–फरक राजनीतिक उथलपुथलमा आलोचनाको केन्द्रमा परेका देउवाको राजनीतिक जीवन उपलब्धि र विवाद दुवैले भरिएको छ । राष्ट्र र लोकतन्त्रका लागि उनले गरेको योगदान जति चर्चामा रह्यो, सत्ताका क्रममा विवादित बनेका निर्णय र राजनीतिक कदम पनि उत्तिकै चर्चामा रहे ।

समानान्तर महाधिवेशनको तयारीमा जुटेका देउवामाथि प्रश्न छ—पार्टी विभाजनको अर्को अपजस बोकेर केही समयमै राजनीतिक दृश्यबाट ओझेल पर्दैछन् कि फेरि नयाँ शक्तिका साथ उदाउनेछन् ? फेरि उदाउने आधार तत्काल स्पष्ट देखिँदैन । जेनजी आन्दोलनपछि कमजोर बनेको कांग्रेसलाई थप कमजोर अवस्थामा छाडेर देउवा सक्रिय राजनीतिबाट विश्रामतिर जाने सम्भावनाको चर्चा पनि छ ।

गत १ असोजदेखि समानान्तर कांग्रेसको वडा अधिवेशन सुरु भयो । शुक्रवार देउवा गृहजिल्ला डडेल्धुराको गन्यापधुरा–१ बाट क्षेत्रीय प्रतिनिधि निर्वाचित भएका छन् । महाधिवेशनबाट निर्वाचित सभापति स्वतः प्रतिनिधि बन्न सक्ने बाटो हुँदाहुँदै उनले वडा तहबाटै प्रतिनिधि बन्ने बाटो रोजे ।

विद्यार्थी आन्दोलनबाट विद्रोही नेतासम्म
देउवाको राजनीतिक यात्रा विद्यार्थी आन्दोलनबाट सुरु भएको हो । उनी नेपाल विद्यार्थी संघका संस्थापक केन्द्रीय सदस्य हुँदै दोस्रो अधिवेशनबाट अध्यक्ष निर्वाचित भएका थिए । पञ्चायतविरुद्धको आन्दोलनमा पटक–पटक पक्राउ परे र लामो समय जेल बसे ।

लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा करिब एक दशक जेल जीवन बिताएका देउवा २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि कांग्रेसभित्र तीव्र शक्तिमा आए । २०४८ सालमा कांग्रेस सरकार बनेपछि उनी गृहमन्त्री भए ।

त्यतिबेला कांग्रेसको नेतृत्व गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई र गिरिजाप्रसाद कोइरालाको वरिपरि थियो । देउवा त्यही संरचनाभित्र अर्को शक्ति केन्द्रका रुपमा चिनिन थालिसकेका थिए । अन्ततः गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग उनको मतभेद बढ्दै गयो । पार्टीभित्रको शक्ति संघर्षले उनलाई कांग्रेसको स्थापित नेतृत्वविरुद्ध उभिने नेताका रूपमा स्थापित ग¥यो ।

देउवाको प्रधानमन्त्री यात्रा पाँचवटा फरक राजनीतिक परिस्थितिबाट निर्माण भयो । २०५१ सालको मध्यावधि निर्वाचनपछि बदलिएको संसदीय अंकगणितमा देउवा पहिलोपटक प्रधानमन्त्री बने । उनले राप्रपासहितको गठबन्धन सरकारको नेतृत्व गरे । तर आफ्नै दलका सांसदको अनुपस्थितिका कारण विश्वासको मत गुमाएपछि २०५३ सालमा सरकारबाट बाहिरिए ।

गिरिजाप्रसाद कोइरालाले प्रधानमन्त्री पद छाडेपछि देउवा कांग्रेस संसदीय दलको नेता निर्वाचित भए र प्रधानमन्त्री बने । यही कार्यकालमा माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व चर्किँदै गयो । सरकारले संकटकाल घोषणा ग¥यो । संकटकाल लम्ब्याउने विषयमा देउवा र पार्टी सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालाबीच गम्भीर मतभेद भयो । पार्टीको निर्णयविपरीत सरकार अघि बढेको भन्दै देउवामाथि अनुशासनको कारबाही भयो । त्यसपछि २०५९ सालमा उनले प्रतिनिधिसभा विघटन गरी मध्यावधि निर्वाचनको सिफारिस गरे । निर्वाचन हुन सकेन । राजाले उनलाई प्रधानमन्त्रीबाट हटाए ।

राजा ज्ञानेन्द्रले फेरि देउवालाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे । तर २०६१ माघ १९ गते राजाले प्रत्यक्ष शासन सुरु गर्दै देउवा सरकार हटाए । त्यसपछि देउवा नजरबन्दमा परे । शाही आयोगमार्फत उनीमाथि मेलम्चीसम्बन्धी अनियमितताको आरोपमा कारबाही अघि बढाइयो । सर्वोच्च अदालतले उक्त आयोग नै खारेज गरेपछि उनी रिहा भए ।

पार्टी फुटाएर पार्टीमै
कांग्रेस सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको शक्ति संघर्ष चरममा पुगेपछि देउवा पार्टीबाट निष्कासित भए । उनले नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरे र आफैं सभापति बने । यो कांग्रेसको इतिहासमा देउवासँग जोडिएको पहिलो ठूलो पार्टी विभाजन थियो । तर विभाजन लामो समय टिकेन ।

राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनविरुद्धको आन्दोलनका कारण २०६४ सालमा नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) एकीकृत भए । देउवा एकीकृत कांग्रेसमा वरिष्ठ नेताका रूपमा फर्किए । त्यसवेला फुटाउने मात्र होइन फुटेको कांग्रेसलाई फेरि जोड्ने नेताका रुपमा पार्टीभित्र उनको प्रसंसासमेत भयो । यसपटक पनि विभाजनपछि कुनै बिन्दुमा पुगेपछि देउवाले नै पुनः एकीकरणको बाटो खोल्छन् भन्ने झिनो आसमा छन् कांग्रेस शुभचिन्तक ।

२०६७ सालमा सभापतिको चुनावमा सुशील कोइरालासँग पराजित भएका देउवाले २०७२ सालमा १३औँ महाधिवेशनमा रामचन्द्र पौडेललाई पराजित गरे । २०७८ सालमा १४औँ महाधिवेशनमा डा. शेखर कोइरालालाई दोस्रो चरणमा पराजित गर्दै सभापति निर्वाचित भए ।

देउवासमक्ष सिमित विकल्पमात्र देखिदैछ–कांग्रेसभित्रै शक्ति पुनर्गठन गर्ने, पार्टीको स्थायी विभाजन गर्ने या राजनीतिक विश्राम लिने

२०७४ सालमा देउवा चौथोपटक प्रधानमन्त्री बने । पुष्पकमल दाहालसँग भएको सत्ता साझेदारीको सहमतिअनुसार उनले सरकारको नेतृत्व सम्हाले । २०७८ सालमा उनी पाँचौँपटक प्रधानमन्त्री बने । सर्वोच्च अदालतको आदेशपछि बनेको सरकारको नेतृत्व गर्दै उनले स्थानीय र प्रतिनिधिसभा तथा प्रदेशसभा निर्वाचन सम्पन्न गराए ।

राजनीतिक गठबन्धनमा माहिर देउवाले पहिलोपटक राप्रपासँग सत्ता सहकार्य गरे । माओवादी द्वन्द्वका बेला माओवादीसँग वार्ता गरे । चौथो कार्यकालमा माओवादी केन्द्रसँग सत्ता साझेदारी गरे । पाँचौँपटक प्रधानमन्त्री बन्दा एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीविरुद्ध बनेको गठबन्धनको नेतृत्व गरे ।

परिस्थितिअनुसार शक्ति समीकरण बनाउन सक्ने खुवी भएका देउवालाई आलोचकहरूले राजनीतिक सिद्धान्तभन्दा सत्ता समीकरणलाई प्राथमिकता दिने नेताका रुपमा व्याख्या गर्छन् ।

जेनजी आक्रोशको घान
२०७२ सालको संविधान कार्यान्वयनपछि पाँचपटक प्रधानमन्त्री बनेका देउवा २०८२ सालको जेनजी आन्दोलनपछि भने इतिहासकै कमजोर राजनीतिज्ञका रुपमा चिनिए ।

२४ भदौ २०८२ मा भएको हिंसात्मक प्रदर्शनका क्रममा बुढानीलकण्ठस्थित निवासमा प्रदर्शनकारी प्रवेश गरेर श्रीमती आरजु राणा देउवासमेतलाई कुटपिट गरे । त्यसपछि देउवाले पार्टी सभापतिको पदमा नरहने घोषणा गरेर लामो समय बिदेश बसेर फर्किएर समानान्तर पार्टी सत्ताको गृहकार्यमा छन् ।

२०८२ को आन्दोलनपछि सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले देउवा दम्पतीमाथि अनुसन्धान जारी राखेको छ । सर्वोच्च अदालतले २०८३ जेठमा अनुसन्धानका लागि पक्राउ गर्न अदालतबाट लिइएको अनुमति कार्यान्वयन नगर्न अन्तरिम आदेश दिएपछि उनी हाल राजनीतिक गतिविधिमा केन्द्रीत छन् ।

देउवाको सबैभन्दा राजनीतिक टकराव अब नयाँ पुस्तासँग छ । गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले १५औँ महाधिवेशनको प्रक्रिया अघि बढाएको छ । देउवा पक्षले भने विशेष महाधिवेशनबाट बनेको थापा नेतृत्वलाई स्वीकार नगरी समानान्तर अधिवेशन सुरु गरेको छ ।

सर्वोच्च अदालतले यसअघि थापा नेतृत्वलाई मान्यता दिएको फैसला पुनरावलोकन गर्न अनुमति दिए पनि अघिल्लो फैसला तत्काल निष्क्रिय भएको छैन । अदालतले पुनः सुनुवाइका लागि निस्सा दिएको छ । यही कानुनी विवादबीच दुवै पक्षले आ–आफ्नो संगठनात्मक प्रक्रिया अघि बढाएका छन् ।

पुराना सारथीमध्ये ठूलो समूह थापा नेतृत्वको कांग्रेसमा फर्किए पनि देउवाले मैदान छाडेका छैनन् । २०५९ सालमा पार्टी फुटाउँदा देउवासँग बलिया संगठनकर्ता र सारथि थिए । तर अहिले अवस्था फरक छ । उनले विश्वास गरेका अधिकांश सारथि गगन थापा कित्तामा पुगिसकेका छन् ।

अब देउवासमक्ष सिमित विकल्पमात्र देखिदैछ–कांग्रेसभित्रै शक्ति पुनर्गठन गर्ने, पार्टीको स्थायी विभाजन गर्ने या राजनीतिक विश्राम लिने । देउवाले यी मध्ये कुन विकल्प रोज्छन् भन्ने विषयले सबैभन्दा पुरानो र बलियो लोकतान्त्रिक दल कांग्रेससँगै परम्परागत राजनीतिक शक्तिको भविष्य निर्धारण गर्नेछ ।

सम्बन्धित समाचार

भोटेकोशी बाढी अध्ययन गर्न १५ सदस्यीय संसदीय विशेष समिति गठन न्युयोर्कबाट प्रधानमन्त्री बालेनको सन्देश : तीन दिनसम्म विशेष सतर्कता अपनाऔं बालेनलाई अमेरिकी अधिकारीले किन स्वागत गरेनन् ? एमालेमा विद्यादेवी भण्डारी दोस्रो वरीयताक्रममा रहने कांग्रेस महाधिवेशन उद्घाटन समारोहमा रवि, केपी र प्रचण्डलाई आमन्त्रण कांग्रेसको देउवा पक्षको वडा अधिवेशन आज हुँदै, उल्लासपूर्ण सहभागिताका लागि देउवाको अपिल कांग्रेसविरोधी गतिविधिमा लाग्नेलाई अनुशासन समितिले कडा कारबाही गर्ने कांग्रेस महाधिवेशनमा ‘कन्टेन्ट कम्पिटिसन’, उत्कृष्ट भिडियोलाई ५० हजार रुपैयाँ पुरस्कार